close
Naar inhoud springen

Dagboek (persoonlijk)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Het Achterhuis, het dagboek van Anne Frank

Een dagboek is een autobiografisch geschrift, waarin, vaak van dag tot dag, in chronologische volgorde, wordt opgetekend wat de schrijver meemaakt, denkt, waarneemt of overweegt. Vaak is het dagboek iets intiems en persoonlijks, wordt het zelfs voorzien van een slot en komt het in principe nooit onder ogen van iemand anders dan de auteur.

Soms wordt een dagboek ook gepubliceerd, bijvoorbeeld de oorlogsdagboeken van Anne Frank, Etty Hillesum en David Koker. Alhoewel de dagboeken van Anne Frank – en zeker de eerste gedeelten daarvan – de indruk van spontaniteit geven, heeft nader onderzoek aangetoond dat de schrijfster ze wel degelijk bedoeld had voor naoorlogse publicatie. Zij was zich dus zeer bewust van een onzichtbare, 'meekijkende' lezer.[1]

De 14 delen van het dagboek van Jan Kruys
De 14 delen van het dagboek van Jan Kruys, laatste schout en eerste burgemeester van Vriezenveen, beslaan de periode 1817-1830

Een apart hoofdstuk in de Nederlandse literatuur is het Geheim Dagboek van Hans Warren. Aangezien het letterlijk een heel mensenleven omspant, geeft het niet alleen een goed beeld van de schrijver maar ook van de Nederlandse samenleving als geheel. Het vermoedelijk omvangrijkste gepubliceerde dagboek zal dat van Frida Vogels zijn; het zal 16 delen tellen waarvan er tot op heden (2013) negen zijn verschenen.

Befaamde Engelse dagboeken zijn die van Samuel Pepys en James Woodforde, die beiden een goed beeld geven van de periode waarin zij leefden.

Soms is een dagboek ook voor een deel, of zelfs helemaal, gefingeerd (fictie), zoals bepaalde hoofdstukken in de romans De vrije negerin Elisabeth (2000) en ...die revolutie niet begrepen... (2005) van Cynthia McLeod. Tot deze categorie van fictie behoort ook de vanaf 1978 uitgezonden televisieserie Dagboek van een herdershond, gebaseerd op boeken van Jacques Schreurs.

In ruimere zin hoeft een dagboek geen fysiek boek te zijn. Het kan bijvoorbeeld ook een blog of vlog op internet zijn.

Een dagboek verschilt van een autobiografie of memoires omdat deze gebeurtenissen achteraf beschrijven. Het verschilt van een logboek omdat die niet privé is maar juist wordt bijgehouden zodat informatie later weer kan worden teruggezocht, ook door anderen.

Geschiedenis

[bewerken | brontekst bewerken]

Het dagboek evolueerde van een religieus instrument van gewetensonderzoek naar een middel voor persoonlijke introspectie, identiteitsvorming en psychologische verwerking. De materiële vorm van dagboeken kende een evolutie en beïnvloedde zowel de schrijfpraktijk als de inhoud.[2][3]

Dagboeken bieden inzicht in de belevingswereld van de auteur en weerspiegelen de maatschappelijke context waarin ze geschreven zijn. Naast persoonlijke gedachten tonen ze vaak impliciet welke sociale normen, verwachtingen en waarden een bepaalde periode individuen oplegt.[4]

Door de geschiedenis had het dagboek verschillende functies die samenhangen met bredere maatschappelijke en culturele ontwikkelingen.

Oudheid - 17e eeuw: religieuze en filosofische zelfreflectie

[bewerken | brontekst bewerken]
Wastafel met stylus

De vroegst bekende voorlopers dateren uit de oudheid, zoals het papyrus-logboek van Merer (ca. 2600 v.Chr.) in Egypte en de Meditaties van de Romeinse keizer Marcus Aurelius. In de Romeinse tijd waren wastafeltjes (tabulae) en de stilus gangbaar voor alledaagse notities. Deze praktijk werd in de middeleeuwen voortgezet door monniken, die zo rekenschap aflegden van hun gedachten. In de middeleeuwen hielden mystici zoals Beatrijs van Nazareth (Liber Vitae) aantekeningen bij over hun innerlijke emoties en spirituele ervaringen. Hoewel sommige dagboeken verloren gingen, dienden ze als bron voor hagiografische teksten en droegen zo bij aan de ontwikkeling van mystieke literatuur in de Lage Landen.

Voorpagina van de Meditaties van Romeinse keizer Marcus Aurelius (tweede editie, uitgegeven in 1635)

De opkomst van papier in de 14e eeuw en de uitvinding van het mechanische horloge zorgden ervoor dat tijd meetbaar werd en dagelijks schrijven betaalbaar werd voor een grotere groep individuen.[2] In Europa verschenen de eerste dagboeken met subjectief commentaar op dagelijkse gebeurtenissen, zoals het Journal d'un bourgeois de Paris.

In de Nederlandstalige gebieden dateren de vroegste egodocumenten uit de 16e eeuw, vaak in de vorm van scheepsjournaals of korte familieaantekeningen.[5] Sommige auteurs gebruikten onconventionele materialen, zoals de apotheker Hendrik Keettel die zijn dagboek op duizenden poederbriefjes bijhield[5] of de Lutherse predikant Petri in de Zaanstreek, die notities tussen de officiële doopinschrijvingen schreef[6].

Dagboeken ontstonden vaak binnen religieuze praktijken van zelfonderzoek en spirituele reflectie. In christelijke tradities dienden ze om het geweten te toetsen aan religieuze normen.[2]

In protestantse gemeenschappen werd het bijhouden van persoonlijke notities aangemoedigd als middel om morele discipline en spirituele groei te bevorderen.[7]

Om de privacy te waarborgen, werd regelmatig gebruikgemaakt van geheimschrift, Griekse letters of het wisselen naar vreemde talen zoals Latijn, Frans of Italiaans voor intieme passages.[8]

17e - 18e eeuw: individualisering en pedagogisch gebruik

[bewerken | brontekst bewerken]

Tijdens de Gouden Eeuw nam het aantal persoonlijke geschriften in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden aanzienlijk toe. Dit werd gestimuleerd door de bloeiende literaire cultuur en de protestantse traditie van zelfreflectie en spirituele verantwoording.[9] Ook werd het dagelijks leven, sociale relaties en lokale gebeurtenissen vastgelegd.

Vanaf de 18e eeuw werd het gebruik van dagboeken verder beïnvloed door de opkomst van individualisme en burgerlijke cultuur. Het schrijven over persoonlijke ervaringen en gevoelens werd steeds meer gezien als een manier om de eigen identiteit en innerlijke wereld te verkennen.[2]

Dagboeken werden niet alleen gebruikt voor persoonlijke verslaggeving, maar ook als pedagogisch instrument. Jongeren werden aangemoedigd hun dagelijkse gedrag en gevoelens te noteren om morele discipline en karaktervorming te bevorderen.[10]

19e eeuw: introspectie en zelfexpressie

[bewerken | brontekst bewerken]

In de 19e eeuw werd het bijhouden van een dagboek een wijdverbreide burgerlijke praktijk, mede door toenemende alfabetisering en de invloed van de romantiek. De focus lag op introspectie en emotie-uiting, vaak binnen de kaders van huishoudelijke en gendernormen. Onderzoek naar Nederlandse jeugddagboeken toont aan dat de dwang van ouders (pedagogische functie) afnam, waardoor er ruimte kwam voor zelfexpressie.[3] Op die manier werd het dagboek voor adolescenten een middel tot identiteitsvorming.[9]

De voorgedrukte agenda kwam op, en waar agenda's door hun vaste indeling de tijd probeerden te structureren, gaven veel jongeren en adolescenten de voorkeur aan blanco schriften om een eigen "vrije ruimte" voor zelfexpressie te creëren zonder de beperkingen van een voorgedrukte lay-out.[3]

Naast elitaire schrijvers ontstonden arbeidersdagboeken, die inzicht bieden in het dagelijks leven van lagere sociale klassen.[9]

20e eeuw: getuigenissen en instrumenten voor verwerking

[bewerken | brontekst bewerken]

In de 20e eeuw boden dagboeken een intieme blik op maatschappelijke en historische gebeurtenissen en persoonlijke ervaringen.[11]

Individuen gebruikten dagboeken om hun dagelijkse ervaringen en emoties vast te leggen tijdens periodes van sociale en politieke verandering.[10] Voorbeelden zijn Willem de Clercq die tijdens de Belgische Revolutie de politieke chaos en zijn religieuze beleving in ruim 1800 pagina's documenteerde,[12] en talrijke dagboeken uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog[11][13]. Onder extreme omstandigheden zoals oorlog, dictaturen en gevangenschap werd dagboekschrijven een daad van verzet en overleving. Vaak improviseerden schrijvers met schaarse materialen en verborgen ze hun geschriften voor ontdekking. Onderduikers tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten bijvoorbeeld wc-papier en krantenmarges als schrijfmateriaal.[11]

Anne Frank schreef in het dagboek dat ze kort voor haar onderduik kreeg voor haar 13e verjaardag. Haar dagboekbrieven zijn o.a. gepubliceerd als Het Achterhuis, dat haar persoonlijke ontwikkeling verweeft met de historische context van de Holocaust.[14][15]

Dergelijke persoonlijke documenten werden later belangrijke bronnen voor historisch onderzoek naar het dagelijks leven en de belevingswereld van individuen.[2]

In de loop van de eeuw verschoven stijl en functie: van bloemrijke en gedetailleerde teksten naar beknoptere en snellere notities door de versnelling van de samenleving.[16] Tegelijk ontstond het gebruik van dagboeken als instrument voor psychologische verwerking, met een wetenschappelijke basis in het werk van James Pennebaker in de jaren 80.[17][18] Er werd aangetoond dat expressief schrijven (schrijven over je emoties) stress vermindert en trauma verwerkt, waardoor het sindsdien wordt toegepast in therapie en sociaal werk.[18][19]

Late 20e - 21e eeuw: emotionele verwerking en therapeutisch schrijven

[bewerken | brontekst bewerken]

In het digitale tijdperk zijn papieren dagboeken deels aangevuld of vervangen door journaling-apps, online dagboeken en blogs.[18] Deze nieuwe vormen combineren zelfexpressie met publieke interactie, waardoor persoonlijke reflectie ook een publieke dimensie kan krijgen en zo privacy-vragen oproept.[2][16]

Taal- en wetenschappelijk onderzoek

[bewerken | brontekst bewerken]
De eerste pagina van het dagboek van Samuel Pepys

De Westerse dagboektraditie is uitgebreid bestudeerd,[2] en maakt deel uit van een bredere, wereldwijd voorkomende praktijk van persoonlijke verslaggeving. In verschillende regio’s ontwikkelden zich parallelle vormen, met eigen functies, stijlen en culturele betekenissen, hoewel deze niet altijd overeenkomen met het moderne westerse begrip van een introspectief dagboek.[2][14]

Dagboeken vormen een bron voor historische sociolinguïstiek, omdat ze taalgebruik van "gewone" mensen documenteren.[20][21]

Onderzoek onthult het gebrek aan spellinguniformiteit: in 17e- en 18e-eeuwse documenten werden meer dan honderd spellingvarianten voor woorden als "kapitein" aangetroffen.[20] Niet-elite auteurs gebruikten dialect of tussentaal, wat inzicht geeft in sociale, regionale en gendervariatie.

Deze bronnen maken een "language history from below" mogelijk, waarbij individueel taalgebruik wordt gekoppeld aan bredere taalontwikkeling.[21]

Daarnaast leveren dagboeken waardevolle gegevens voor andere disciplines. Zo registreerde Samuel Pepys de pest van 1665; essentiële data voor latere epidemiologen,[14] en noteerde de 17e-eeuwse Nederlandse predikant Petri dagelijkse weersomstandigheden, wat bijdroeg aan klimaatonderzoek.

Archivering en erfgoed

[bewerken | brontekst bewerken]

Dagboeken werden historisch vaak vernietigd na overlijden of als privé beschouwd weggegooid.[6] Vandaag worden ze actief verzameld en beschermd als cultureel erfgoed.[11][22]

Het Nederlands Dagboekarchief beheert sinds 2003 duizenden particuliere dagboeken en inventariseert nalatenschappen. Veel dagboeken belandden via rommelmarkten of familie-erfgoed in deze collecties.[23]

Het NIOD bewaart 2340 oorlogsdagboeken uit de Tweede Wereldoorlog, sinds november 2022 opgenomen als UNESCO Werelderfgoed.[22]

Digitale ontsluiting en analyse

[bewerken | brontekst bewerken]

Dankzij digitalisering, analyse en transcriptieprojecten zijn dagboeken steeds beter toegankelijk voor historisch en taalkundig onderzoek, zoals WOII-dagboeken en manuscripten van David Livingstone, die kwantitatieve studies van rantsoenen, migratieroutes en morele trends mogelijk maken.[24][25]

Het NIOD‑project Adopteer een dagboek maakt duizenden oorlogsdagboeken woordelijk doorzoekbaar, waardoor digitale methoden zoals tekstzoekfuncties en software‑analyse kunnen worden toegepast op grote collecties persoonlijke geschriften.[26] Het Nederlands Dagboekarchief verzamelt en ontsluit honderden dagboeken met metadata waarmee onderzoekers thema’s en patronen in het dagelijks leven van uiteenlopende schrijvers kunnen onderzoeken. Door deze digitale ontsluiting ontstaat een bredere basis voor interdisciplinaire studies waarin dagboeken als culturele en historische bronnen kunnen worden geanalyseerd met moderne onderzoeksmethoden.

Belangrijke historische dagboeken

[bewerken | brontekst bewerken]

De volgende tabel geeft een overzicht van enkele historische dagboeken die tegelijk de evolutie illustreren, met hun periode, functie en historische impact.

Auteur / Dagboek Periode / Locatie Functie Historische impact Psychologische / Persoonlijke rol
Journal d’un bourgeois de Paris 15e eeuw, Parijs Beschrijving van dagelijkse en politieke gebeurtenissen. Laat zien hoe gewone burgers de Honderdjarige Oorlog beleefden; inzicht in dagelijks leven tijdens crisis. Observatie van sociale normen
Samuel Pepys 17e eeuw, Londen Persoonlijke notities over dagelijks leven, werk, feesten, gebeurtenissen. Geeft gedetailleerd beeld van het burgerlijk leven in 17e-eeuws Londen; bron voor sociale en politieke geschiedenis. Zelfdiscipline, religieuze reflectie
Madame de Sévigné 17e eeuw, Frankrijk Brieven en dagboeken over aristocratisch leven. Belangrijke bron voor gendergeschiedenis, sociale etiquette en culturele normen. Sociale reflectie, emotie-uiting
Anne Frank 1942-1944, Nederland Persoonlijke reflecties en ervaringen tijdens onderduik. Wereldwijd symbool voor Holocaustgetuigenis, persoonlijke veerkracht en menselijke ervaring onder extreme omstandigheden. Emotionele verwerking, identiteitsvorming
Virginia Woolf 20ste eeuw, Engeland Persoonlijke reflecties op kunst, maatschappij en gender. Toont vrouwelijke intellectuele ervaringen; nuttig voor cultuurgeschiedenis en psychologische zelfreflectie. Zelfreflectie, mentale verwerking

Varia

[bewerken | brontekst bewerken]

Op het derde album van Kinderen voor Kinderen verscheen het liedje Tweede Dagboek over iemand die het vervelend vindt dat er stiekem in zijn dagboek wordt gelezen door zijn ouders waarbij zij er ook nog over praten en daarom een tweede dagboek voor zichzelf heeft gekocht.

Literatuur

[bewerken | brontekst bewerken]
[bewerken | brontekst bewerken]
Zie de categorie Diaries van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.
Overgenomen van "https://nl.wikipedia.org/w/index.php?title=Dagboek_(persoonlijk)&oldid=71837955"