Performans

1978-ci ildə Yozef Boysun (ing. Joseph Beuys) performansı

Performans və ya Performans sənəti — 1960-cı illərdə meydana çıxan və tamaşaçı qarşısında canlı olaraq icra edilən bir sənət forması. Performans sənəti tədbirləri bəzən heppeninq (ing. happening) kimi də adlandırılır. Performans sənəti mətndən asılı deyil və həmin an baş verir; onun təkrarı yoxdur. Bununla yanaşı, Fluksus, bədən sənəti (ing. body art) və proses sənəti (ing. process art) ilə sıx əlaqəlidir.

Səhnə və tamaşa sənətləri ilə müştərək cəhətləri olsa da, rəqs, musiqi, teatr, sirk və gimnastika kimi fəaliyyətlərdən fərqli olaraq, vizual sənətlərin daxilindən çıxan avanqard bir cərəyan hesab olunur. Teatr tamaşalarından fərqi ondadır ki, burada hadisələrin illüziyası deyil, hadisənin özü olduğu kimi nümayiş etdirilir. Marina Abramoviç aralarındakı fərqi bu cümlələrlə izah edir:

"Teatrda bir rolu məşq edir və oynayırsan. Teatrda qan ketçupdur və bıçaq həqiqi bıçaq deyil. Performansda isə hər şey realdır. Bıçaq — həqiqi bıçaq, qan isə qandır."

Performans sənəti cəmiyyətin normalarını rədd edir və tamaşaçını aktiv mövqeyə gətirməyi hədəfləyir. Səhnədən kənar, ictimaiyyətə açıq digər yerlərdə də nümayiş oluna bilər. Nümayişdən əvvəl məşq etmək və ya improvizasiya etmək sənətçinin seçimindən asılıdır. Performans sənətçilərinin ortaq məqsədi tamaşaçının yaddaşında qalıcı iz qoymaqdır.

Kökləri XX əsrin əvvəllərindəki Dada hərəkatının anarxist performanslarına, 1920 və 1930-cu illərin sürrealist və füturist çıxışlarına, hətta Cekson Pollokun "fəaliyyət rəngkarlığına" (ing. action painting) qədər gedib çıxır. Bildiyimiz mənada performans sənəti 1960-cı illərdə yarandıqdan sonra geniş yayılmış, 1970-ci illərdə isə ideyaları ön plana çıxaran konseptualizmlə əlaqəli şəkildə inkişaf etmişdir.

Biblioqrafiya

• Atkins, Robert. A Guide to Contemporary Ideas, Movements, and Buzzwords, 1945 to the present. Abbeville Press. 2013. ISBN 978-0789211514.
• Per Bäckström. "Performing the Poem: The Cross-Aesthetic Art of the Nordic Neo-Avant-Garde", The Angel of History. Literature, History and Culture. Vesa Haapala, Hannamari Helander, Anna Hollsten, Pirjo Lyytikäinen & Rita Paqvalen (eds.), Helsinki: The Department of Finnish Language and Literature, University of Helsinki, 2009.
• Per Bäckström. “Kisses Sweeter than Wine: Öyvind Fahlström and Billy Klüver: The Swedish Neo-Avant-Garde in New York”, Artl@s Bulletin, vol. 6, 2017: 2 Migrations, Transfers, and Resemantization.
• Per Bäckström. “The Intermedial Cluster.Åke Hodell's Lågsniff”, Acta Universitatis Sapientiae, Series Film & Media Studies, de Gruyter, no. 10 2015.
• Per Bäckström. ”’The Trumpet in the Bottom’. Öyvind Fahlström and the Uncanny”, Edda 2017: 2.
• Beisswanger, Lisa: Performance on Display. Zur Geschichte lebendiger Kunst im Museum. Deutscher Kunstverlag, Berlin 2021. ISBN 978-3-422-98448-6 (in German)
• Beuys Brock Vostell. Aktion Demonstration Partizipation 1949–1983. ZKM – Zentrum für Kunst und Medientechnologie, Hatje Cantz Verlag, Karlsruhe, 2014, ISBN 978-3-7757-3864-4.
• Battcock, Gregory; Nickas, Robert (1984). The Art of Performance: A Critical Anthology. New York, E.P. Dutton. ISBN 0-525-48039-0
• Carlson, Marvin (1996). Performance: A Critical Introduction. London and New York: Routledge. ISBN 0-415-13702-0, ISBN 0-415-13703-9
• Carr, C. (1993). On Edge: Performance at the End of the Twentieth Century. Wesleyan University Press. ISBN 0-8195-5267-4, ISBN 0-8195-6269-6
• Dempsey, Amy, Art in the Modern Era: A Guide to Styles, Schools, & Movements, Publisher: Harry N. Abrams, ISBN 978-0810941724 (basic definition and basic overview provided).
• Dreher, Thomas: Performance Art nach 1945. Aktionstheater und Intermedia. München: Wilhelm Fink 2001. ISBN 3-7705-3452-2 (in German)
• Fischer-Lichte, Erika: Ästhetik des Performativen. Frankfurt: edition suhrkamp 2004. ISBN 3-518-12373-4 (in German)
• Fischer-Lichte, Erika. The Transformative Power of Performance: A New Aesthetics. New York and London: Routledge. 2008. ISBN 978-0415458566.
• Fischer-Lichte, Erika; Arjomand, Minou. The Routledge Introduction to Theatre and Performance Studies. New York: Routledge. 2014. ISBN 978-0-415-50420-1.
• Fischer-Lichte, Erika; Wihstutz, Benjamin. Transformative Aesthetics. Oxon and New York: Routledge. 2018. ISBN 978-1-138-05717-3.
• Roselee Goldberg (1998) Performance: Live Art Since 1960. Harry N. Abrams, NY NY. ISBN 978-0-8109-4360-5
• Goldberg, Roselee (2001). Performance Art: From Futurism to the Present (World of Art). Thames & Hudson
• Goldberg, Roselee (2018) Performance Now: Live Art for the 21st Century, London: Thames & Hudson, ISBN 978-0-500-02125-5.
• Gómez-Peña, Guillermo (2005). Ethno-techno: Writings on performance, activism and pedagogy. Routledge, London. ISBN 0-415-36248-2
• Jones, Amelia and Adrian Heathfield (eds.) (2012), Perform, Repeat, Record. Live Art in History. Intellect, Bristol. ISBN 978-1-84150-489-6
• Phelan, Peggy: Unmarked. The Politics of Performance. Routledge, London 1993. ISBN 978-0-415-06822-2
• Rockwell, John (2004). "Preserve Performance Art?" New York Times, April 30.
• Schimmel, Paul (ed.) (1998). Out of Actions: Between Performance and the Object, 1949–1979. Thames and Hudson, Los Angeles. Library of the Congress NX456.5.P38 S35 1998
• Smith, Roberta (2005). "Performance Art Gets Its Biennial". New York Times, November 2.
• Best, Susan, "The Serial Spaces of Ana Mendieta" Art History, April 2007 https://doi.org/10.1111/j.1467-8365.2007.00532.x
• Best, Susan, "Ana Mendieta: Affect Miniatiarizatin, Emotional Ties and the Silueta Series," Visualizing Feeling: Affect and the Feminine Avant-Garde (London: I B Tauris, 2011) 92–115 ISBN 978-1-78076-709-3
• Del Valle, Alejandro. "Primitivism in the Art of Ana Mendieta". PhD. Universitat Pompeu Fabra. 2015. 18 noyabr 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 iyul 2017.
• Del Valle, Alejandro. "Ana Mendieta: Performance in the way of the primitive". Arte, Individuo y Sociedad, 26 (1) 508–523
• "Ana Mendieta: Earth Body, Sculpture and Performance 1972–1985." Hirshhorn Museum and Sculpture Garden. Traditional Fine Arts Organization, Inc.
• Ana Mendieta: New Museum archive
• Van Langendonck, Katleen (2024), The Art of Performance: 25 conversations, Royal Academy of Fine Arts, ISBN 9789490521646

Xarici keçidlər

• Live Art Archives at the University of Bristol Theatre Collection
• Thomas Dreher: Intermedia Art: Performance Art (most articles in German)
• "Transgressive and Experimental Performances" in Kristen Hutchinson's Kiss & Tell: Lesbian Art & Activism, 2025. Toronto: Art Canada Institute.