جنبش روشنی
جنبش روشنی (پشتو: روښاني غورځنګ)، به که با نام روشنیه نیز شناخته میشد،[۱] یک جنبش صوفیانهٔ مردمی و فرقهناپذیر بود که در میانهٔ سدهٔ شانزدهم در پشتونستان (واقع در پاکستان و افغانستان کنونی) پدید آمد و در میان قبایل پشتون گسترش یافت. بنیانگذار این جنبش پیر روشن، (بایزید انصاری) شاعر صوفی، جنگاور اورمری و انقلابی بود.[۲]
این جنبش بهعنوان دگراندیشانه و هزارسالهباوری[۳] در میان صوفیان و بهویژه نزد پشتونهای شمالغربی امپراتوری گورکانی توصیف شده است.[۴] این جنبش در اصل چالشی برای ساختار قبیلهای پشتون بود و هدفش طرح پرسشهایی دربارهٔ رهبری، اقتدار و اخلاق اجتماعی بود.[۴]
جنبش روشنایی سه دورهٔ اصلی داشت: دورهٔ نخست از ۱۵۶۵ تا ۱۵۸۵، دورهٔ دوم از ۱۵۸۵ تا ۱۶۰۵، و دورهٔ سوم از ۱۶۰۵ تا ۱۶۳۲.[۴]
بررسی کلی
[ویرایش]پیر روشن با بیعدالتی و نابرابری اجتماعی که از سوی قدرتهای حاکم امپراتوری گورکانی اعمال میشد مقابله کرد و از نوعی برابریگرایی دفاع نمود که پیروانش، روشناییان، در چارچوب اسلام تبلیغ میکردند.[۵]
او زندگی بر پایهٔ فقر، روزهداری و یاد خدا را موعظه میکرد که بهویژه در میان طبقات فقیر کانیگرم جذابیت داشت.[۴] پیام هزارسالهباورانهٔ او بر ترک دنیا و نزدیکی روز رستاخیز تأکید داشت.[۴] پیر روشان آموزههای تازه و رادیکالی عرضه کرد که اصول متعارف اسلامی زمان خود را به پرسش میگرفت و ارزشهای برابریخواهانه را گسترش میداد.[۶]
پیام او برای توبه و آمادگی برای روز داوری با احساسات دینی پشتونها سازگار بود.[۷] بسیاری از قبایل مانند افریدی، اورکزی، خلیل، مهمند و بنگش به آموزههای او گرایش یافتند.[۶]
جنبش روشنایی در شرق میان قبایل پشتون نفوذ و اقتدار زیادی پیدا کرد و در تاریخ پشتونها و سیاست مرزی امپراتوری گورکانی نقش مهمی ایفا نمود.[۷] از آنجا که پشتونها قانون دینی و رهبران مذهبی را در تعارض با قانون قبیلهای (پشتونوالی) میدانستند، جذب تأکید روشان بر عرفان در برابر شریعت شدند.[۴] با این حال، در عمل تنها یک رهبر مذهبی را با رهبر مذهبی دیگر جایگزین کردند.[۷]
تاریخ
[ویرایش]بایزید انصاری (پیر روشن) در ۱۵۲۵ زاده شد و تجربهٔ ظلم از سوی گورکانیان تا پایان عمر او ادامه یافت و سرانجام به رهبری شورشی علیه حکومت در کابل انجامید.[۴] او در علوم قرآنی آموزش دید، سفر کرده و با عرفان آشنا بود و از سلطهٔ سیاسی و نظامی گورکانیان بر افغانها ناخشنود بود.[۷]
در دههٔ ۱۵۶۰ در هشتنگر (امروزه در خیبر پختونخوا)، مریدانش را با نامههایی برای پیوستن به جنبش فرستاد.[۴] در ۱۵۷۰ قبیلهٔ تویی در ننگرهار که او را «پیر کامل» پذیرفته بودند، کاروانی را غارت کردند و این ماجرا به فرمان قتل یا دستگیری او از سوی میرزا حکیم در کابل انجامید.[۷]
خیزش دوم روشنایی
[ویرایش]پس از مرگ بایزید، پسرش جلاله رهبری جنبش را بهدست گرفت.[۸][۹] او قبایل افریدی و اورکزی را به شورش کشاند، کاروانها را غارت کردند و بیتمایز افغانها، گورکانیان و هندوها را کشتند.[۷] پس از شکستهای پیاپی بسیاری قبایل او را ترک کردند تا سرانجام در ۱۶۰۱ کشته شد، هرچند مرگ او پایان جنبش نبود.[۴]
میراث
[ویرایش]بایزید بر زهد، عرفان و توبه برای روز رستاخیز تأکید داشت که موجب واکنش مثبت بسیاری از افغانها شد.[۴] در زمان حیات او، خصلت همهخدایی و صوفیانهٔ جنبش روشنایی پررنگ بود، اما پس از مرگش این ویژگی کمرنگ شد.[۴]
سهم در زبان پشتو
[ویرایش]پیر روشن بهعنوان بنیانگذار الفبای پشتو و نویسندهٔ یکی از کهنترین متون منثور در این زبان شناخته میشود. الفبای او راه را برای نگارش ادبیات و شعر پشتو هموار کرد. او کتاب خیرالبیان را به پشتو نوشت که از قرآن عربی برای پشتونها قابلفهمتر بود و پیروانش به آن افتخار میکردند.[۷]
جستارهای وابسته
[ویرایش]منابع
[ویرایش]- ↑ Adolf Simon Waley (1975). A Pageant of India. S.P. Publications. p. 312. Retrieved 15 August 2025.
- ↑ "Bayazid Ansari on Khyber.Org". Archived from the original on September 11, 2012.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:پیوند نامناسب (link) - ↑ Vicente Melo, João (2023). The Writings of Antoni de Montserrat at the Mughal Court. Brill. p. 194. ISBN 9789004471993. Retrieved 13 August 2025.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Arlinghaus, Joseph Theodore. The transformation of Afghan tribal society: Tribal expansion, Mughal imperialism and the Roshaniyya insurrection, 1450-1600. Diss. Duke University, 1988.
- ↑ Bosin, Yury V (2009). Ness, Immanuel (ed.). International Encyclopedia of Revolution and Protest. Blackwell Publishing. p. 2869. ISBN 9781405184649.
- 1 2 Nichols, Robert. Settling the frontier: Land, law and society in the Peshawar valley, 1500-1900. University of Pennsylvania, 1997
- 1 2 3 4 5 6 7 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامNichols, Robert 1900وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - ↑ Libera Dallapiccola, Anna (1993). Zingel-Avé Lallemant, Stephanie (ed.). Islam and Indian Regions: Texts. Franz Steiner Verlag. p. 27. ISBN 9783515062725.
- ↑ Wynbrandt, James (2009). A Brief History of Pakistan. Infobase Publishing. p. 82. ISBN 978-0816061846.
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Roshani movement». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۱.
