Súd-Afrika
| Republyk fan Súd-Afrika Republic of South Africa (Ingelsk) Republiek van Suid-Afrika (Afrikaansk) | |
 |
 |
| Biedwurd: !ke e: /xarra //ke "(Ferskillende folken ferienigje) (yn it Choisan)" | |
| Folksliet: Nkosi Sikelel' iAfrika / Die Stem van Suid-Afrika | |
.svg) | |
| Haadstêd | Pretoria (bestjoerlik) Kaapstêd (wetjaand) Bloemfontein (juridysk) |
| Offisjele taal | Noard-Sotho |
| Súd-Sotho | |
| Tswana | |
| Swazy | |
| Venda | |
| Tsonga | |
| Offisjele minderheidstaal | Afrikaansk |
| Ingelsk | |
| Ndebele | |
| Xhosa | |
| Sûlû | |
| Súd-Afrikaanske Gebeartetaal | |
| Steatsfoarm | Parlemintêre republyk |
| - presidint | Cyril Ramaphosa |
| - steatshaad | Cyril Ramaphosa |
| - regearlieder | Cyril Ramaphosa |
| Unôfhinklikheid | 31 maaie 1910 (Uny) 31 maaie 1961 (Republyk) |
| Oerflak | 1.221.037 km² |
| - lân | 1.216.417 km² |
| - wetter | 4.620 km² |
| Ynwennertal | 62.027.503 [1] (sensus 2022) |
| Befolkingstichtens | 50,8 ynw./km² |
| Muntienheid | Rand (ZAR) |
| Tiidsône | SAST (UTC+2) |
| Nasjonale feestdei | 27 april (Dei fan 'e Frijheid) |
| 16 juny (Dei fan 'e Jongerein) | |
| 24 septimber (Dei fan it Erfgoed) | |
| Ynternetdomein | .za |
| Telefoan | +27 |
| ISO 3166 | ZA, ZAF, 710 |
| 1. Súd-Afrika hat 12 offisjele talen; de alve sprutsen talen en sûnt 2023 ek de Súd-Afrikaanske gebeartetaal. | |
| 2. De presidint is sawol steatshaad as regearlieder. | |
Súd-Afrika (Afrikaansk: Suid-Afrika, Ingelsk: South Africa of yn it Súdafrikaansk-Ingelsk: Seffrica, Noard-Sotho: Afrika Borwa), is in lân dat oan 'e súdpunt fan Afrika leit. Sûnt 1961 is de offisjele namme de Republyk Súd-Afrika; foar dy tiid wie it sûnt 1910 in mienebêstlân mei de Britske monarch as steatshaad en de offisjele namme Uny fan Súd-Afrika. It lân grinzget yn it noarden oan Namybje, Botswana en Simbabwe, yn it easten oan Mozambyk en Swazylân. De ûnôfhinklike steat Lesoto wurdt hielendal omsletten troch Súd-Afrika.
Geografy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Lizzing
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Súd-Afrika wurdt begrinzge toch:
- Namybje yn it westen en noardwesten;
- Botswana, Simbabwe en Swazylân yn it noarden,
- Mozambyk yn it easten;
- de Atlantyske Oseaan en Grutte Oseaan yn it suden.
Lesoto wurdt alhiel troch Súd-Afrika omklamme.
Lânskip
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
It lânskip hat in protte fariaasje, it binnenlân bestiet út heechflakte, bylâns de râne lizze rûge heuvels en oan 'e kust in smelle flakke stripe. It sintrale heechlân, dat op in hichte fan 1.000 oant 1.800 meter leit, bestiet foar in grut part út de útwrydske flakten fan 'e Karoo. Dit gebiet wurdt ûnderbrutsen troch isolearre berchpiken en yn it easten begrinzge troch it machtige Drakensberchtme. Fierder nei it easten, rjochting de oseaan, leit in relatyf smelle en trochgeande kuststripe.
De heechste berch fan it lân is de Thabana Ntlenyana (3482 m). It klimaat fan Súd-Afrika is trochstrings subtropysk.
Súd-Afrika beskikt oer in protte natuerlike rykdommen: goud, groom, antimoon, stienkoal, izererts, mangaan, nikkel, fosfaten, tin, uranium, diamanten, platina, koper, fanadium, sâlt, ierdgas.
Skiednis
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De skreaune skiednis fan Súd-Afrika set útein op 6 april 1652 as Jan van Riebeeck yn tsjinst fan 'e VOC in ferfarskingsstasjon stiftet by Kaap de Goeie Hope. Dizze Nederlânske delsetting wreide himsels yn 'e 17e en 18e iuw stadich nei it easten ta út oant de Grutte Fiskrivier.
Yn 1806 besetten de Britten de Kaap en hiene de Nederlanners it net mear foar it sizzen. Letter ûntstie der argewaasje tusken de Britten en de Nederlânske boeren, ûnder oare fanwegen de kompensaasje foar de ôfskaffing fan 'e slavernij. In soad Nederlânske (en ek Dútske en Hugenoatske) kolonisten, bekend as Boeren, lutsen yn 'e jierren 1830-1840 fuort út de kaapkoloanje. Dat wurdt de Grutte Trek neamd. Hja stiften ûnôfhinklike republiken, de Oranje Frijsteat en Transvaal. In krewearjen fan 'e Boeren om ek Natal yn te lûken waard ôfslein troch de Sûlû's ûnder lieding fan Dingaan, de broer fan 'e ferneamde Sjaka Sûlû. Foaral troch syn oarloggen tsjin oare stammen makke it foar de Boeren maklik om opgong te meitsjen. Letter waarden de Sûlû's ferslein troch de Britten.
.svg)
Yn 1867 waarden der diamanten en yn 1886 goud fûn yn 'e Boererepubliken. Troch dy ûntdekkings naam de rykdom, ymmigraasje en ûnderwerping fan 'e oarspronklike bewenners ta. De Boeren fersetten harren in skoft lang tsjin de Britten, mar waarden ferslein yn 'e Earste Boereoarloch (1880-1881) en de Twadde Boere-oarloch (1899-1902). Yn 1910 waard de Uny fan Súd-Afrika foarme, dy't in ûnôfhinklike steat waard yn it Britske Mienebest. Yn 1931 waard Súd-Afrika in Dominion. Súd-Afrika fierde in polityk fan apartheid yn (de skieden ûntwikkeling fan de ferskate rassen). Mei de ferkiezingsoerwinning fan 'e Nasjonale Partij yn 1948 waard de polityk fan apartheid yn Súd-Afrika offisjeel fêstlein en yn 'e jierren dêrnei hieltyd fierder útwreide.
Yn de jierren 1990 kaam der in ein oan 'e apartheid. Op 11 febrewaris 1990 liet de doetiidske presidint F.W. de Klerk de bekende anty-apartheidsaktivist Nelson Mandela frij, en yn 1994 waarden foar it earst algemiene ferkiezings foar alle rassen hâlden. Nei de grutte oerwinning fan it ANC kaam der in nij bestjoer dat foar it measte bestie út leden fan 'e eardere anty-apartheidsbeweging. Nelson Mandela waard de earste presidint fan it nije Súd-Afrika en waard yn 1999 opfolge troch Thabo Mbeki. It nije regear fierde in belied fan 'rjochtstellende aksje' yn om de sosjaal-ekonomyske ûngelikenens út it ferline oan te pakken. Sûnt 1996 hat it lân in nije, moderne grûnwet."
It lân waard yn it lêste fearn fan 'e 20e iuw slim troffen troch de HIV-epidemy. Foar Súd-Afrika is dat ien fan 'e grutste sosjaalekonomyske en medyske útdagings dêr't it lân mei te krijen hat. Mei de opkomst fan behannelprogramma's is de sitewaasje oer it generaal ferbettere.
Súd-Afrika is in republyk yn transformaasje. It is ek it lân mei grutte ferskil tusken earm en ryk. Súd-Afrika hat oer it algemien hege kriminaliteitssifers en it lân hat ien fan 'e heechste moardsifers fan 'e wrâld. Bekend binne de saneamde pleatsmoarden. De oerfallen op ôfhandich lizzende pleatsen binne ekstreem gewelddiedich en de lêste tiid is der in soad diskusje oer. Alhoewol't ek swarte boeren slachtoffer binne fan pleatsmoarden, binne it fral blanken dy't op 'e pleatsen wenje. Organisaasjes lykas Agri SA en Afriforum wize op it karakter fan it geweld en de kwetsberens fan 'e boeremienskip. It regear en de plysje stelle faak dat it foaral om gewoane rôfoerfallen giet, feroarsake troch de isolearre lokaasje fan 'e pleatsen en de earmoede yn 'e omjouwing.
Demografy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Befolking
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Neffens de lêste folkstelling fan 2022 bestie de befolking fan Súd-Afrika út 62.027.50 ynwenners.
Befolkingsûntwikkeling
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]| Jier | Ynwennertal | Groei (yn %) |
|---|---|---|
| 1996 (sensus) | 40.583.573 | — |
| 2001 (sensus) | 44.819.778 | +10,4% |
| 2011 (sensus) | 51.770.560 | +15,5% |
| 2022 (sensus) | 62.027.503 | +19,8% |
| 2025 (rûzing) | 64.100.000 | +3,3% |
Etnyske gearstalling fan Súd-Afrika
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Súd-Afrika is in multy-etnysk lân. It hat de grutste fan oarsprong Jeropeeske en Yndiaaske befolking fan Afrika.
| Befolkingsgroep | Oantal (2022) | Persintaazje |
|---|---|---|
| Swarten (Swart-Afrikanen) | 50.486.896 | 81,4% |
| Kleurlingen | 5.064.677 | 8,2% |
| Blanken | 4.522.335 | 7,3% |
| Ynjers en Aziaten | 1.693.428 | 2,7% |
| Oars | 260.167 | 0,4% |
| Totaal | 62.027.503 | 100% |
Talen fan Súd-Afrika
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Súd-Afrika hat in grut ferskaat oan talen. In grut part fan 'e befolking praat Sûlû of Xhosa. Alhoewol't it oan it Nederlânske besibbe Afrikaansk de tredde taalgroep is, wurdt yn grutte dielen fan it lân - fral it westen - dy taal as lingua franca brûkt tusken ferskate befolkingsgroepen. It Ingelsk is de fyfte taal, mar is dominant yn it iepenbiere libben. De measte Súd-Afrikanen binne meartalich.
Sûnt 2023 is de Súd-Afrikaanske Gebeartetaal ek in offisjele taal.[2] Yn 'e grûnwet fan Súd-Afrika stiet dat ek it Khoi, San en Nama befoardere wurde moat, mar dizze talen binne net offisjeel. Oare net-offisjele talen binne it Dútsk, Portegeesk, Frânsk, Fanagalo, Lobedu, Noard-Ndebele en Phuty.
Neffens de folkstelling fan 2022 kin likernôch 95,3% fan 'e befolking fan 15 jier en âlder lêze en skriuwe. Dat wie yn 2001 noch 86,4%.
| Taal | Oantal sprekkers | % 2001 | % 2022 |
|---|---|---|---|
| Sûlû (isiZulu) | 15.129.584 | 24% | 24,4% |
| Xhosa (isiXhosa) | 10.104.483 | 18% | 16,3% |
| Afrikaansk | 6.574.915 | 13% | 10,6% |
| Sepedi (Noard-Sotho) | 6.202.750 | 9,0% | 10,0% |
| Ingelsk | 5.396.393 | 8% | 8,7% |
| Setswana (Tswana) | 5.148.283 | 8% | 8,3% |
| Súd-Soto (Sesotho) | 4.838.145 | 8% | 7,8% |
| Tsonga | 2.915.293 | 4% | 4,7% |
| Swazy | 1.736.770 | 3% | 2,8% |
| Venda | 1.550.688 | 2% | 2,5% |
| Ndebele) (isiNdebele) | 1.054.468 | 2% | 1,7% |
| SA-gebeartetaal (SASL) | 12.406 | - | 0,02% |
| Oare talen | 1.363.326 | - | 2,2% |
| Totaal | 62.027.503 | 100% |
Religy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Súd-Afrika is in lân mei in grut ferskaat oan leauwen, mar it kristendom is fierwei de grutste religy. De mearderheid fan 'e befolking beskôget harsels as kristen, mar dy mienskip is ferdield oer in grut ferskaat oan denominaasjes.
De grutste groep kristenen heart by de saneamde Afrikaanske Unôfhinklike Tsjerken (AIC). Dit binne tsjerken dy't los fan 'e westerske missy-ynstânsjes ûntstien binne. De bekendste en grutste dêrfan is de Zion Christian Church (ZCC). Dy tsjerken kombinearje it bibelske leauwe faak mei Afrikaanske kulturele tradysjes.
In opfallende ûntwikkeling yn 'e lêste desennia is de sterke groei fan 'e Pinkstertsjerken en charismatyske bewegingen. Dizze streamingen winne benammen yn 'e stêden oan populêrens. Dêrnjonken bliuwe de tradisjonele tsjerkemienskippen in wichtige rol spyljen, lykas de Roomsk-Katolike Tsjerke, de Metodisten en de Anglikanen. De Nederdútsk Grifformearde Tsjerke is fan âlds de grutste tsjerke ûnder de blanke Afrikaners en de Kleurlingemienskip, al is de oanhing dêr de lêste jierren wat weromrûn.
Njonken it kristendom binne der lytse, mar histoarysk woartele mienskippen fan moslims en hindoes. De moslimmienskip is foaral sterk fertsjintwurdige yn de West-Kaap (ûnder de Kaapske Maleiers), wylst it hindoeïsme syn measte oanhingers fynt ûnder de Yndiaaske befolking yn KwaZulu-Natal. In lytse groep Súd-Afrikanen jout oan net by in spesifike religy oansletten te wêzen.
Neffens de folkstelling fan 2022 wie de ferdieling as folget:
| Religy | Persintaazje |
|---|---|
| Kristendom | 85,3% |
| Tradisjonele Afrikaanske religy | 7,8% |
| Gjin religy / Ateïsme | 2,9% |
| Islam | 1,6% |
| Hindoeïsme | 0,6% |
| Oare religyen / Unbekend | 1,8% |
Boarne: Statistics South Africa (folkstelling 2022)
Ekonomy
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De Súd-Afrikaanske ekonomy is de meast ûntwikkele fan Afrika, mar hat ek te krijen mei grutte útdagings. It BYP per persoan (op basis fan keapkrêft) leit hjoed-de-dei op sa'n $15.900. De ekonomy is foaral rjochte op de tsjinstesektor, dy't goed is foar 74% fan it BYP. De yndustry en mynbou drage foar 23,5% by, wylst de lânbou, ek al is Súd-Afrika in grutte eksporteur fan lânbouprodukten, mar foar 2,5% bydraacht oan it totale BYP.
Ekonomyske kearnsifers
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]| Kategory | Sifer (2023/2024) | Taljochting |
|---|---|---|
| BYP per persoan (Nominaal) | $6.190 | De wearde yn Amerikaanske dollars. |
| BYP per persoan (PPP) | $15.905 | De keapkrêftpariteit (wat men werklik keapje kin). |
| Groeisifer BYP | 0,6% | De ekonomy groeit stadich troch enerzjyproblemen. |
| Wurkleazens (totaal) | 32,1% | Ien fan 'e heechste sifers yn 'e wrâld. |
| Wurleazens (jongerein) | 59,4% | Under de groep 15-24 jier. |
Polityk
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Súd-Afrika is in federale republyk mei in grûnwet út 1996. De presidint fan it lân wurdt alle fiif jier keazen troch de Nasjonale Gearkomste keazen.
De útfierende macht leit by de presidint en syn ministers. De presidint beneamt de ministers sels. De wetjouwende macht bestiet út in twakeamer-parlemint ferdield oer de Nasjonale Gearkomste (National Assembly/Nasionale Vergadering) mei 400 sitten en de Nasjonale Ried fan Provinsjes (National Council of Provinces/Nasionale Raad van Provinsies) mei 90 sitten. De lêste macht is de rjochterlike macht. Yn Johannesboarch sit de rjochtbank dy’t him dwaande hâldt mei grûnwetfraachstikken. De heechste rjochtbank foar saken fan iepenbiere oarder sit yn Bloemfontein. De standert rjochtsaken wurde op lokaal nivo hâlden.
It parlemint bestiet út twa keamers en kiest de presidint. De Nasjonale Gearkomste wurdt alle fiif jier direkt troch it folk keazen. De Nasjonale Ried fan Provinsjes wurdt alle fiif jier keazen troch de provinsjale bestjoeren. De Nasjonale Gearkomste en provinsjale bestjoeren wurde beide keazen by de algemiene ferkiezings. Leden fan de gemeenterieden en boargemasters wurde direkt troch it folk keazen by de lokale ferkiezings.
Bestjoerlike yndieling
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Yn it tiidrek 1910-1994 hie Súd-Afrika fjouwer provinsjes: Transvaal, Oranje-Frijsteat, Natal en de Kaapprovinsje. Sûnt 1994 is it lân bestjoerlik yn 9 provinsjes ferdield:
|
 | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Boarnen, noaten en/as referinsjes: | ||
|
| Haadstêden en provinsjes fan Súd-Afrika | | |
|---|---|---|
| Haadstêden: Bloemfontein • Kaapstêd • Pretoria | ||
| Provinsjes: East-Kaap • Frijsteat • Gauteng • KwaZulu-Natal • Limpopo • Mpumalanga • Noard-Kaap • Noardwest • West-Kaap | ||
 ·  ·  | ||
