San-Paulu

San-Paulu ("Sent-Pol") — Braziliya qubla-shıǵısındaǵı San-Paulu shtatınıń paytaxtı hám Qubla Amerikanıń finanslıq, sawda hám sanaat orayı. San-Paulu - Braziliya, Amerika hám qubla yarım shardaǵı eń iri qala. GaWC tárepinen alfa global qala sıpatında klassifikaciyalanǵan San-Paulu dúnyadaǵı tórtinshi iri metropoliten bolıp, Jundiaí, Sorokaba hám San-Xose-dus-Kampos shetleri menen.

1554-jılı Tarsus Pavel atınan iezuitler tárepinen tiykar salınǵan qala mámlekettiń ekonomikalıq funkciyaların óz ishine aladı. Mámlekettiń siyasıy orayı Braziliyada bolsa da, mámleket sudları, korporativ shtab-kvartirası, jumısshılar hám jumıs beriwshiler shólkemleri, mádeniyat qorları hám kórkem-óner shólkemleri San-Pauluda jıynaladı. Latın Amerikası esteligi, Portugaliya muzeyi, Museo do Ipiranga, San-Paulu kórkem-óner muzeyi, Ibirapuera baǵı, botanika baǵı hám Avenida Paulista sıyaqlı áhmiyetli estelikler, baǵlar hám muzeylerge iye bolǵan qala, sonday-aq, xalıqaralıq kórkem óner biennalesin, Braziliya Gran-prisi, San-Paulu moda hápteligi hám ol Maqtanısh paradı sıyaqlı áhmiyetli ilajlardı ótkeredi.

Táriyxı

1554-jilda Manuel da Nobrega hám Xose de Anchieta tárepinen iyezuit missionerleri ushın ózine tán post sıpatında tiykar salınǵan San-Paulu XVII ásirde altın izlew ushın kelgen pioner bandeirante qalası sıpatında birinshi orınǵa shıǵa basladı. 1694-jıldan baslap Braziliyanıń ishki bóliminde altın tabılıwı menen onıń ekonomikası gúllep-jasnadı, San-Paulu pionerler hám izertlewshiler ushın toqtaw ornına aylandı.

Minas-Jeraista altın tabılǵannan keyin, Ouro Preto (1694), Mato Grosso (1718) hám Goias (1725), XVIII ásirde olar altın hám qımbat bahalı taslar izinen ketti. Sol waqıtta Braziliya dúnyadaǵı eń iri altın islep shıǵarıwshı bolǵan: kánler hám elatlı punktler janındaǵı fazenda dep atalǵan iri awıl xojalıǵı awıl xojalıǵına ajıratılǵan. Bul San-Paulu xalqınıń keskin azayıwına alıp keldi.

1840-jılı imperatorlıq tajın kiygen Pedro II, ásirese, 1854-jıldan keyin (Parananıń húkimeti) iri jer iyeleri mápi ushın keń ekonomikalıq rawajlanıw siyasatın (jollar hám temir jollar qurıw) basladı. Iri jer iyeleri 1860-jıldan keyin iri kofe jetistiriw menen shugıllanǵan. Bul Gayana awıl xojalıǵı. Ásirdiń aqırına kelip ol Paraga, sońınan Rio hám San-Paulu regionlarına tarqaldı hám ol jerden 1880-jıldan 1929-jılǵa shekem San-Paulu tawların jawıp qoydı.

Pedro II mámleketti bahalawdi tezlestiriw ushin 1860-jıldan keyin evropalı immigrantlardıń (nemis immigrantları) Braziliyanıń qubla bólimine keliwin qollap-quwatladı.

Biraq, haqıyqıy kúsh - bul jerler hám adamlar ústinen húkimdarlıq etiwshi oligarxlar;bul "tajshılar" edi. Braziliya ekonomikasında kofe diyqanshılıǵınıń artıp baratırǵan áhmiyeti, atap aytqanda, San-Paulu shtatı húkimet aǵzalarınıń kópshiligi Nordeste xalqınan emes, al San-Paulu shtatı xalqınan saylanıwına alıp keldi. 1906-jıldaǵı artıqsha óndiris krizisi waqtında mámleket kofe islep shıǵarıwshılardı subsidiyaladı.

Kóp sanlı immigrantlar (italyanlar, ispanlar, portugallar) keliwi menen qala xalqı tez kóbeye basladı. XVIII ásir aqırı hám XIX ásirde regionda qumsheker hám kofe jetistiriwdiń bayıtılıwı evropalı hám keyinirek yaponiyalı immigrantlardıń aǵısına alıp keldi. XX ásirde bolsa qala Braziliyanıń barlıq múyeshlerinen immigrantlardı qabıl ete basladı.

Braziliya 1822-jılı ǵárezsizlikke eriskennen keyin bir qansha waqıt sezilerli rawajlanıw bolmadı. Biraq, XIX ásir ortalarınan keyin kofe jetistiriw keń tarqalıp ketkenligi sebepli jıynalatuǵın maydan sıpatında tez rawajlana basladı. San-Paulu átirapındaǵı kofe plantaciyası iske túskennen kofe Braziliya ekonomikasınıń orayına aylanǵan. Keyin ol jaqın átiraptaǵı kofe eksport portı Santos penen birge ósti. XX ásir baslarında San-Paulu xalqı sol waqıtta paytaxt bolgan Rio-de-Janeyro xalqınan ádewir kishi bolǵan, biraq bunnan keyin pútkil Braziliya hám basqa mámleketlerden immigrantlar aǵıp keliwi sebepli xalıq sanı kóbeydi.

Geografiyası

Jer

San-Paulu — Braziliya tawlarınıń qubla tóbesinde, Sexa Dumar tawları eteginde, teńiz qáddinen 800 m biyiklikte jaylasqan qala. Atlantika okeanı Sehadumar tawları qarsısında jaylasqan bolıp, Atlantika jaǵasına shekemgi aralıq tek 70 km. Atlantika okeanınıń jaǵa sızıǵı tik, biraq San-Paulu qalası hám onıń átirapı taw tegislikleri, oypatlıqlar hám dáryalar menen óz ara baylanısqan. Parana dáryası janında, ol suwlı Tee dáryasına, heureuna qalanıń bulaqlarına tiyisli. Tee dáryası suw transportınan paydalana almaydı, sebebi Atlantika okeanı átirapındaǵı aǵıs uzaqtan aǵadı.

Hawa rayı

San-Paulu 23° 33' qubla keńlikte, Uloq tropiginiń qublasında jaylasqan, biraq biyikligi sebepli ol jazda da ıssı bolmaydı hám jıl dawamında salıstırmalı jaǵımlı klimatqa iye. Ortasha temperatura yanvarda 22°, eń ıssı hám iyulda 15°, eń suwıq hám jıl dawamında az ózgerip turadı. Jıllıq ortasha jawın muǵdarı 1376 mm, jaz aylarında (dekabr-fevral) kóp jawadı.

Ekonomikası

San-Paulu ekonomikası dúnyada 11-orında turadı hám sonıń ushın Braziliya hám Latın Amerikasındaǵı en iri ekonomikasına iye. Bul Braziliya jalpı ishki óniminiń shama menen 10,7% in quraytuǵın metropoliya bolıp tabıladı.

2013-jılǵa shekem San-Paulu puqaralarınıń jan basına jalpi ishki ónimi 48 275,45 realdi quraǵan.

Transportı

San-Paulu orayında hám onıń shetinde qala avtobusları, metro hám temir jollardıń jaqın tarmaǵı bar hám taksiler de belgili transport túri esaplanadı. Qalalar aralıq ekspress avtobuslar hám magistral jollardan paydalanıwshı jolawshı samolyotları Rio-de-Janeyro sıyaqlı basqa regionlardaǵı iri qalalarǵa sayaxat etiwde tiykarǵı tayanısh esaplanadı.

Demografiyası

2013-jıldaǵı maǵlıwmatlarǵa qaraǵanda, San-Paulu Braziliya menen bir qatarda Qubla Amerikadaǵı en úlken qala. Braziliya Milliy statistika byurosınıń (IBGE) 2010-jılǵı statistik maǵlıwmatlarǵa muwapıq, San-Pauluda jasawshı xalıq sanı shama menen 11,244,369 adamdı quraǵan. Eger rasası boyinsha ajıratılsa, olar aq (60,6%), Pardo (30,5%), qara (6,5%), Shıǵıs Aziya (2,2%) hám hind (0,2%) dep klassifikaciyalanadı. Jınıslıq qatnas 52,6% hayallar, qalgan 47,4% erkekler.

San-Pauluda toplanǵan 2,3 millionģa jaqın adam immigrantlar bolıp esaplanadı. 1870-jıldan 2010-jılǵa shekem pútkil dúnyadan kelgen immigrantlar Italiya, Portugaliya, Germaniya, Ispaniyadan kelgen immigrantlar bolǵan. Sonday-aq, yaponlar aziyalılar arasında eń keń tarqalǵan hám San-Pauludıń orayında yaponlar tárepinen qurılǵan qala orayındaǵı kóshe bar.

6 000 000 italiyalılar (ásirese, basqa toparlarda bolǵanınday, immigrantlardıń áwladları). San-Pauluda dúnyanıń basqa qalalarına, Milan hám Rimge qaraǵanda italyan milletine tiyisli xalıq kóbirek.
3 million portugaliyalılar^[1].
3 million afrikalılar
1 000 000 arablar^[2]
400 000 nemecler^[3]

326 000 yaponlar. Bul Yaponiyadan tısqarıdaǵı eń úlken yapon jámááti^[4]. 120 000 qıtaylı^[5] 60 000 boliviyalılar^[6] 50 000 grekler^[7]. 50 000 koreecler^[8] 40 000 evreyler^[9]

25 000 armyanlar^[10].

Din

Din	procent	cifr
katolik	58.20 %	6,549,775
Protestanizm	22.11 %	2,487,810
Dinsizlik	9.38 %	1,056,008
Spiritizm	4.73 %	531,882
Buddizm	0.67 %	75,075
Basqa aymaqlıq dinler	0.62 %	69,706
Yahudiylik	0.39 %	43,610

Mádeniyat hám turizm

San-Pauluda kóplegen turistlik orınlar bar:

San-Paulu kórkem óner muzeyi;
San-Paulu biennalesi;
Liberdade: Yapon kóshesi;
Ibirapuera baǵı;
Morumbi stadionı.

Sport

Braziliyanıń basqa iri qalalarında bolǵanı sıyaqlı, futbol da eń keń tarqalǵan sport túri bolıp esaplanadı. San-Pauluda jaylasqan futbol klubları qatarına SE Paumeyras, SC Corinthian Paulista, San-Paulu FC, Portuguesa hám CA Juventus kiredi.

Avtosport túri sıpatında F1 de belgili bolıp, Braziliya Gran-prisi hár jılı San-Pauluda ótkeriledi. Ataqlı F1 oyınshılarınan biri Airton Senna San-Paululı hám onıń qábiri usı jerde.

San-Paulu 1950-jılǵı futbol boyınsha jáhán kubogi hám 2014-jılǵı jáhán chempionatına basshılıq etken qalalardan biri bolıp, 1963-jılı Panamerika oyınların xalıqaralıq sport ilajı sıpatında ótkergen.

Doslıq qalaları

Derekler

↑ «A capital paulista tem sotaque italiano». 2008-jıl 23-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2004-10-12 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. SP 450
↑ «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br
↑ «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br
↑ «O estilo japonês de Sampa». 2008-jıl 10-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2008-05-10 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. SP 450
↑ «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br
↑ «Bolivianos são o grupo mais atingido pela tuberculose em São Paulo». 2009-jıl 30-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2009-08-30 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Eni-Cidade
↑ «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br
↑ Coreanos no Brasil Laboratório de Estudos Urbanos
↑ Tabela 2094 — População residente por cor ou raça e religião
↑ «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br

[1] «A capital paulista tem sotaque italiano». 2008-jıl 23-iyun sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2004-10-12 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. SP 450

[2] «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br

[3] «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br

[4] «O estilo japonês de Sampa». 2008-jıl 10-may sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2008-05-10 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. SP 450

[5] «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br

[6] «Bolivianos são o grupo mais atingido pela tuberculose em São Paulo». 2009-jıl 30-avgust sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2009-08-30 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Eni-Cidade

[7] «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br

[8] Coreanos no Brasil Laboratório de Estudos Urbanos

[9] Tabela 2094 — População residente por cor ou raça e religião

[10] «O gigante em traje de gala». 2010-jıl 2-noyabr sánesinde túp nusqadan arxivlendi. 2010-11-02 sánesinde Wayback Machine saytında arxivlendi. Coluns.com.br

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]