Kolegiata św. Marii Magdaleny w Poznaniu
| kolegiata | |||||||||||
 Model kolegiaty farnej (widok z południowego wschodu) | |||||||||||
| Państwo | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Miejscowość | |||||||||||
| Wyznanie | |||||||||||
| Kościół | |||||||||||
| Wezwanie | |||||||||||
| |||||||||||
Położenie na mapie Poznania  | |||||||||||
Położenie na mapie Polski  | |||||||||||
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego  | |||||||||||
 52°24′24,59″N 16°56′09,25″E/52,406831 16,935903 | |||||||||||
Kolegiata św. Marii Magdaleny w Poznaniu – niezachowany gotycki kościół w Poznaniu. Był to jeden z największych kościołów w Polsce, którego ponad 100-metrowa wieża przez wiele stuleci stanowiła jeden z symboli miasta. Później, w jego miejscu powstał plac Kolegiacki, zaś funkcję i patronkę świątyni przejął stojący w bezpośrednim sąsiedztwie kościół pojezuicki.
Historia
[edytuj | edytuj kod]W 1252, w związku z planami przeniesienia Poznania na lewy brzeg Warty, biskup wraz z poznańską kapitułą wyrazili zgodę na erekcję nowego kościoła, nad którym patronat mieliby sprawować właśnie biskup i dostojnicy diecezji. Zezwolenie to zostało potwierdzone w przywileju lokacyjnym z 1253[1.1]. W tym też roku, zgodnie z zapisami w Annales Posnanienses z XV wieku, miała się odbyć erekcja parafii farnej wydzielonej z parafii św. Marcina[2.1], jednak uważana za bardziej wiarygodną Kronika wielkopolska przesuwa tę datę do roku 1263 lub 1262[1.1]. Jedna z ostatnich dat wydaje się właściwą, gdyż wystawienie dokumentu lokacyjnego wyprzedziło o kilka lat zarówno założenie miasta, jak i budowę świątyni. Nie dano jej jednak tak popularnego w wielu miastach wezwania Najświętszej Marii Panny, gdyż posiadał je już kościół kolegiacki na Ostrowie Tumskim. Początkowo patronat nad kościołem pełniła kapituła katedralna, która po 20 latach przekazała go monarsze[2.2].
Kolejnymi opiekunami fary, w 1282, zostały dominikanki[2.2]. Znamy również dwie daty, w których kościół poddano znacznym pracom budowlanym. Były to lata 1388 i 1442, jednak już w 1447, podczas wielkiego pożaru Poznania, kościół został zniszczony. Wówczas opiekę nad farą i finansowanie jej odbudowy przejął osobiście król Kazimierz Jagiellończyk, który jednocześnie odebrał patronat dominikankom[2.3]. Odbudowany kościół ponownie otwarto w 1470, a dekretem biskupa Andrzeja Bnińskiego z 29 kwietnia tegoż roku przy kościele powołano dziekanię[1.2]. Rok potem, 5 lipca 1471, nadano mu godność kolegiaty oraz kapituły z liczbą nie ponad czternastu członków, w tym proboszcza, dziekana, kustosza i kantora[1.3]. W pierwszej połowie XVI w. niektórzy kaznodzieje propagowali poglądy reformacyjne, m.in. ks. Andrzej Samuel. W 1555 Zygmunt August przekazał patronat nad kościołem magistratowi Poznania[2.3].
10 lipca 1657 roku wojska szwedzkie podpaliły kościół. W pożarze spłonęło wnętrze, remont po tym wydarzeniu zakończył się w 1661. Gotycki korpus świątyni przetrwał w niemal niezmienionym stanie do 3 czerwca 1773, kiedy to uderzenie pioruna wywołało pożar, który niemal doszczętnie strawił kolegiatę. Następnie podczas próby odbudowy, 18 września 1777, zapadł się jeden z filarów, doprowadzając do zawalenia się sklepienia[1.4]. To co pozostało strawił kolejny pożar w 1780. Wówczas parafia farna przejęła kościół po kasowanym zakonie jezuitów, odstępując od remontu zrujnowanej kolegiaty. Rząd pruski sprzeciwił się odbudowie świątyni, w związku z czym jej pozostałości rozebrano w 1802[1.4].
Architektura
[edytuj | edytuj kod]Nie mamy żadnej pewnej wiedzy na temat tego jak wyglądała fara w 2 poł. XIII i 1 poł. XIV w, uznać jednak trzeba, że zasadniczy kształt nadano kolegiacie w czasie przebudowy w 1388 oraz 1470 roku[3.1]. Przekazy ikonograficzne (między innymi z 1618, 1658 i 1746) ukazują kolegiatę jako trójnawową, siedmioprzęsłową, beztranseptową bazylikę z czworoboczną wysoką wieżą przylegającą do kościoła od zachodu w linii nawy głównej, nawiązującą swą formą do XIV-wiecznej gotyckiej architektury sakralnej na Śląsku[4.1]. Trójbocznie zamknięty od wschodu chór nie był wyodrębniony – nawa główna płynnie weń przechodziła, zaś nawy boczne od wschodu kończyła prosta ściana. Trójboczne zamknięcie chórowe i poprzedzające je przęsło nakryte były wspólnym sklepieniem. Opisana powyżej forma budowli datowana jest przez specjalistów na 2 poł. XIV w. i wiązana z wpływami śląskimi w ówczesnym budownictwie wielkopolskim[3.2]. Do każdego z przęseł naw bocznych przylegała kaplica (powstawały przez cały okres funkcjonowania kościoła z fundacji bogatych rodzin patrycjuszowskich). Kaplice, wraz z nawami bocznymi, były nakryte wspólnymi dachami pulpitowymi, które kryły jednocześnie łuki przyporowe przerzucone ponad sklepieniami naw bocznych, a wspierające wyniesione wyżej ściany nawy głównej[3.3]. Wieża zachodnia zwieńczona była iglicą hełmu przewiązanego w połowie koroną z czterema iglicami w narożnikach. Formę tę naśladowano przy konstruowaniu hełmów wież katedry poznańskiej[3.4]. Po spaleniu kolegiaty przez Szwedów 10 lipca 1657 roku, kościół odbudowano już w stylu barokowym[4.2]. Wieża otrzymała nowy hełm z przezroczem między częścią dolną a iglicą, a w licu nawy północnej pojawił się wysunięty reprezentacyjny przedsionek lub kruchta, ujęty portalem z kolumnami i zwieńczony tympanonem[4.3]. Forma przetrwała do lat 70. XVIII wieku, choć ze zmianami stylistycznymi. W 1773 r. w wieżę kolegiaty uderzył piorun, doprowadzając do pożaru, który doszczętnie strawił wnętrze świątyni. Ruiny fary udokumentował, podczas swojej podróży przez Poznań latem 1798 roku, Karol Alberti[4.4][5].
Zachowały się również wymiary kolegiaty 115 łokci (około 70 m) długości i 70 łokci (około 42 m) szerokości. Wysokość nawy głównej wynosiła około 30 m. Wieżę o wysokości około 100 m wieńczył hełm z iglicą, łącznie 114,80 m[6] (wysokość ta dotyczy stanu sprzed rozbiórki w 1802 r.).
W kolegiacie znajdowały się 52 ołtarze.
Dwupoziomowe kaplice (zatem ich łączna liczba w rzeczywistości wynosiła około 27) fundowane były przez miasto, cechy, stowarzyszenia religijne i prywatnych darczyńców. Wśród nich znane są[1.5][7]:
- kaplica Tylona Groczenowa (wymieniona w 1399)
- kaplica Wojtka „Bogatego” z 1425
- kaplica miejska – znajdowała się przy wejściu południowym
- kaplica Bractwa Matki Boskiej
- kaplica Bractwa Kuśnierzy
- kaplica ufundowana przez Wojciecha Zajączkowskiego z ołtarzem św. Marii Magdaleny
- kaplica kupców poznańskich – nad zakrystią kościelną. Kaplica ta pełniła funkcję biblioteki
- kaplicę Struchellonów-Ponieckich-Morsztynów, później przejęta przez Naramowskich,
- kaplica peteradoniawska – potem zwana heltowską (od możnego rodu Heltonów zwanych też Heltami)
- kaplica Groffonów – przejmowana kolejno przez Ungrów, Gieców, Gentczonów, Wojciechowskich, Hynczonów
- kaplica Grodzickich
- kaplica winklerowska (od rodu Winklerów)
- kaplica Reszków
- kaplica Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny – jedna z najstarszych, ołtarz w niej ufundował biskup Andrzej Bniński
- kaplica adoniawska (od rodu Adów)
- kaplica mazurowska
W kolegiacie poza możnymi ze szlacheckich rodów Tomickich, Rozdrażewskich, Przyjemskich, Magnuszewskich i innych pochowani zostali przedstawiciele patrycjatu poznańskiego, a także dostojnicy kościelni związani z kolegiatą nie tylko przedstawiciele elity władzy miejskiej, ale również i władz kościelnych: prałaci i kanonicy kolegiaccy[8.1]. Najbardziej znaną osobą pochowaną w kościele był Józef Struś, któremu w 1560 r. Rada Miejska Poznania przyznała miejsce pogrzebowe pod ołtarzem św. Katarzyny[8.2].
Badania archeologiczne
[edytuj | edytuj kod]
W latach 1996-1998 na placu, zajmowanym niegdyś przez kościół, badania archeologiczne prowadziło Muzeum Archeologiczne w Poznaniu[9.1]. Ustalono wtedy, że obszar zajęty przez partię wschodnią kościoła (prezbiterium) został w znacznym stopniu zniszczony usytuowaniem w tym miejscu w 1944 roku zbiornika przeciwpożarowego[9.2]. Kolejne prace wykopaliskowe na Placu Kolegiackim prowadzone były przez Wydział Archeologii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu w latach 2016-2021[10]. W trakcie pięciu sezonów badań odkryto liczne fragmenty murów i krypt, fragmenty ogrodzenia kościoła, kruchty wejściowej i średniowiecznych posadzek. Znaleziono fragmenty tynków i drobinki spiżowe pochodzące z dzwonów. Ponadto archeolodzy odkryli także ponad 1600 pochówków pochodzących z całego okresu funkcjonowania kościoła farnego. Pochówki te obrazują przekrój poznańskich elit od XIII do XVIII wieku[11]. Tak jak w przypadku innych średniowiecznych cmentarzy przy- i wewnątrzkościelnych, również ten był wielowarstwowy, z pochówkami usytuowanymi pod posadzką świątyni, zarówno w prezbiterium, jak i w nawach głównej i bocznych, a także w kryptach i wokół kościoła. Część odnalezionych szczątków pochowano ponownie w obecnej farze[12]. Ponadto pozyskano łącznie ponad 18.000 przedmiotów z różnych epok. Zmarli grzebani w obrębie kościoła farnego posiadali bardzo skromne wyposażenie. Do znajdowanych przez archeologów przedmiotów należały przede wszystkim aplikacje trumienne, nieliczne fragmenty różańców, medaliki brązowe i krzyżyki lub karawaki, pierścionki, monety, a także sprzączki do pasa. Cennym artefaktem był medalion z modlitwą do św. Agaty[13].
Pozostałości
[edytuj | edytuj kod]Z wyposażenia kolegiaty do naszych czasów dotrwała rzeźba Chrystusa Bolejącego wykonana około 1430, która obecnie znajduje się w kaplicy Świętych Męczenników Jezuickich w dzisiejszej farze.
Z pierwszej fary pochodzi również serce dzwonu, które przez wiele lat znajdowało się (częściowo wbite w ziemię) przy bramie wjazdowej do kolegium jezuickiego[14]. Obecnie serce dzwonu prezentowane jest wraz z reliktami architektonicznym kościoła św. Marii Magdaleny na ekspozycji pod szklaną płytą na Placu Kolegiackim w Poznaniu.
Galeria
[edytuj | edytuj kod]Ruiny kolegiaty na gwaszu Karola Albertiego z 1798 roku
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- Józef Nowacki, Archidiecezja Poznańska w granicach historycznych i jej ustrój, Poznań 1964.
- Tomasz Jurek, Wokół zagadek najdawniejszych dziejów poznańskiej fary, „Kronika Miasta Poznania” (3, Stara i Nowa Fara), Poznań 2003.
- Witold Gałka, O architekturze i wystroju kościoła św. Marii Magdaleny, „Kronika Miasta Poznania” (3, Stara i Nowa Fara), Poznań 2003.
- Magdalena Warkoczewska, Widoki kolegiaty farnej pw. św. Marii Magdaleny, „Kronika Miasta Poznania” (3, Stara i Nowa Fara), Poznań 2003.
- ↑ M. Warkoczewska, Domniemany Karol Alberti i jego prace w Muzeum Narodowym w Poznaniu, Studia Muzealne 7, 1969, s. 36-54.
- ↑ Według Kroniki wielkopolskiej.
- ↑ Jacek Wiesiołowski, Kolegiata św. Marii Magdaleny w świetle najstarszych wizytacji, „Kronika Miasta Poznania” (3, Stara i Nowa Fara), Poznań 2003, s. 122–140.
- Jacek Wiesiołowski, Napisy nagrobne ze starej fary w ''Monumenta Sarmatarum'' Szymona Starowolskiego, „Kronika Miasta Poznania” (3, Stara i Nowa Fara), Poznań 2003.
- Zbigniew Karolczak, Wyniki badań archeologicznych na Placu Kolegiackim, „Kronika Miasta Poznania” (3, Stara i Nowa Fara), Poznań 2003.
- ↑ M. Ignaczak, A. Sikorski, A. Dębski, M. Sikora, Wyniki badań na placu Kolegiackim (stan. 3) w Poznaniu 2016–2017. W: J. Wierzbicki (red.), Badania archeologiczne na Nizinie Wielkopolsko-Kujawskiej w latach 2013–2017, Poznań 2018, s. 243–254. ISBN 978-83-85872-13-9
- ↑ A. Dębski, M. Ignaczak, M. Sikora, A. Sikorski, Największy kościół w Poznaniu na nowo odkryty. Wyniki badań archeologicznych, W: P. Wygralak (red.) , Ecclesia res multorum colorum. Opuscula Felici Lenort octogenario dedicata, Poznań 2020, s. 172. ISBN 978-83-66399-34-1
- ↑ https://gloswielkopolski.pl/poznan-nietypowy-pogrzeb-w-farze-pochowano-120-osob/ar/13654784
- ↑ Piotr Bojarski, Podziemny Poznań i jego tajemnice, w: IKS Poznański Informator Kulturalny, Sportowy i Turystyczny nr 11(349)/2020, s. 9-10, ISSN 1231-9139
- ↑ https://tvn24.pl/poznan/poznan-spod-ziemi-wyjeli-serce-teraz-ustalaja-ile-ma-lat-st4784982
