Rozłam między Patriarchatem Konstantynopolitańskim a Rosyjskim Kościołem Prawosławnym

Ławra Peczerska – znaczący ośrodek ukraińskiego prawosławia

Rozłam między Patriarchatem Konstantynopolitańskim a Rosyjskim Kościołem Prawosławnym – trwający od 2018 roku kryzys w Cerkwi prawosławnej, którego sednem jest spór o jurysdykcję nad terytorium Ukrainy, a od 2022 roku również odmienne stanowiska wobec rosyjskiej inwazji na Ukrainę. Kryzys wybuchł, gdy 11 października 2018 Patriarchat Konstantynopolitański anulował ważność tomosu z 1686 roku, nadającego Patriarchatowi Moskiewskiemu jurysdykcję nad metropolią kijowską, oraz odwołał kary kanoniczne wobec samodzielnych ukraińskich kościołów prawosławnych, otwierając tym samym drogę do nadania autokefalii Kościołowi Prawosławnemu Ukrainy. Rosyjski Kościół Prawosławny uznał działania Patriarchatu Konstantynopolitańskiego za niezgodne z prawem kanonicznym i 15 października 2018 zareagował jednostronnym zerwaniem łączności eucharystycznej z Konstantynopolem. Napięcie pogłębił dodatkowo rosyjski atak na Ukrainę w 2022 roku oraz związana z tym restrukturyzacja życia cerkiewnego na Ukrainie, na przykład odebranie lojalnemu wobec Moskwy duchowieństwu katedry w Ławrze Peczerskiej.

Tło historyczne

Patriarcha moskiewski Cyryl I

Patriarchat moskiewski

Po przyjęciu chrześcijaństwa przez Ruś Kijowską w roku 988 została ustanowiona metropolia kijowska podległa Patriarchatowi Konstantynopolitańskiemu. Tytuł metropolity brzmiał „metropolita kijowski i całej Rusi”. Po najazdach mongolskich w XIII wieku i zniszczeniu Kijowa centrum prawosławia wschodniosłowiańskiego stopniowo przeniosło się do Moskwy, choć Kijów pozostał centrum duchowym.

W roku 1448 Cerkiew moskiewska de facto uzyskała niezależność, kiedy moskiewski duchowny Jonasz został wybrany metropolitą kijowskim i całej Rusi bez zatwierdzenia przez patriarchę konstantynopolitańskiego. W 1589 roku Rosyjski Kościół Prawosławny uzyskał jednak potwierdzenie autokefalii, a jego zwierzchnik Hiob przyjął tytuł patriarchy moskiewskiego i całej Rusi. Patriarchat Moskiewski opierał się następnie na koncepcji „Trzeciego Rzymu” i postrzegał siebie jako obrońcę wszystkich prawosławnych Słowian. Tomos Konstantynopola z 1686 roku przyznał patriarsze moskiewskiemu prawo do wyświęcania metropolity kijowskiego, co w 2018 roku patriarcha Bartłomiej I uznał jednak za rozwiązanie tymczasowe i w tym samym roku tomos ten odwołał.

Droga Ukrainy do autokefalii

Patriarcha Konstantynopola Bartłomiej I

Po rozpadzie Związku Radzieckiego w 1991 roku i ogłoszeniu niepodległości Ukrainy pojawiły się starania o utworzenie niezależnego Kościoła prawosławnego na Ukrainie. W 1992 roku metropolita Filaret założył Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego. Moskwa uznała to za schizmę, a w 1997 roku obłożyła Filareta anatemą. Na początku XXI wieku na Ukrainie istniały trzy główne kościoły prawosławne: autonomiczny Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego, będący jedynym kanonicznie uznanym, dalej wspomniany Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Kijowskiego oraz Ukraiński Autokefaliczny Kościół Prawosławny, przy czym te ostatnie były przez pozostałe cerkwie autokefaliczne uważane za niekanoniczne.

W 2014 roku Rosja zajęła ukraiński Krym, wobec czego Ukraiński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego pozostał obojętny. Prezydent Ukrainy Petro Poroszenko zwrócił się do patriarchy konstantynopolitańskiego Bartłomieja I o nadanie autokefalii ukraińskiej Cerkwi. Starania o takie usamodzielnienie datują się już od lat 90. XX wieku, choć oficjalnie Ukraina wystąpiła z wnioskiem dopiero w 2018 roku.

Kryzys roku 2018 i nadanie autokefalii Cerkwi ukraińskiej

Metropolita Epifaniusz – zwierzchnik Kościoła Prawosławnego Ukrainy

7 września 2018 patriarcha Bartłomiej wysłał na Ukrainę dwóch egzarchów, czym de facto rozpoczął proces tworzenia autokefalicznej cerkwi na Ukrainie. 14 września Rosyjski Kościół Prawosławny w reakcji przerwał udział we wszystkich zgromadzeniach biskupich oraz dyskusjach teologicznych prowadzonych przez przedstawicieli Konstantynopola. 11 października Święty Synod Patriarchatu Konstantynopolitańskiego odwołał tomos z 1686 roku, który przenosił metropolię kijowską pod jurysdykcję Moskwy, oraz zniósł anatemę nałożoną przez Moskwę na przedstawicieli wspomnianych wyżej niekanonicznych struktur cerkiewnych na Ukrainie (między innymi na Filareta). Konstantynopol ogłosił również zamiar nadania w przyszłości autokefalii cerkwi ukraińskiej.

15 października 2018 Święty Synod Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego, obradujący w Mińsku, postanowił zerwać łączność eucharystyczną z Patriarchatem Konstantynopolitańskim. Decyzja ta zabrania wszystkim członkom Patriarchatu Moskiewskiego (zarówno duchownym, jak i świeckim) udziału w sakramentach w jakiejkolwiek cerkwi kontrolowanej przez Konstantynopol. W uzasadnieniu decyzji Patriarchat Moskiewski wskazał, że działania Konstantynopola uważa na naruszenie swojego terytorium kanonicznego. Zdaniem patriarchy Konstantynopola kryzys wynika jednak z dążenia rosyjskiej Cerkwi do przewodniczenia całemu prawosławiu i zaczął się już w 2016 roku, gdy Patriarchat Moskiewski odmówił udziału w soborze na Krecie, co mogło wynikać z faktu, że soborowi przewodniczył Konstantynopol.

15 grudnia 2018 w Soborze Sofijskim w Kijowie odbył się sobór zjednoczeniowy, na którym niekanoniczne dotąd struktury Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Kijowskiego i Ukraińskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego połączyły się w nowy Kościół Prawosławny Ukrainy. Na zwierzchnika wybrano metropolitę Epifaniusza, który chirotonię biskupią otrzymał w 2009 roku od obłożonego wówczas anatemą Filareta. 5 stycznia 2019 patriarcha Bartłomiej w obecności metropolity Epifaniusza i prezydenta Poroszenki podpisał w Stambule tomos przyznający Kościołowi Prawosławnemu Ukrainy autokefalię.

Dalszy rozwój sytuacji

Metropolita Onufry, zwierzchnik Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego

Po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji na Ukrainę 24 lutego 2022 patriarcha moskiewski i całej Rusi Cyryl I otwarcie poparł agresję wojskową i stwierdził, że nie zamierza zrezygnować z kanonicznej jurysdykcji nad Ukrainą. W wyniku tego wiele parafii i duchownych na Ukrainie opuściło struktury podległe patriarsze moskiewskiemu i przyłączyło się do Kościoła Prawosławnego Ukrainy. W maju 2022 kierownictwo Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego Patriarchatu Moskiewskiego wprowadziło zmiany w statucie, wskazujące na niezależność od Moskwy, co nie zostało jednak przez Moskwę uznane, a cerkiew ta nie podjęła działań na rzecz uznania za kanoniczną przez pozostałe cerkwie lokalne. Zwierzchnik UKP Patriarchatu Moskiewskiego metropolita Onufry potępił jednak wojnę i wezwał do pokoju.

Poparcie Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego dla inwazji na Ukrainę wywarło wpływ także na struktury cerkwi prawosławnej w krajach bałtyckich. W 2024 niezależność od Moskwy jednostronnie ogłosił Estoński Chrześcijański Kościół Prawosławny (dawniej Estoński Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego), co było efektem nacisków ze strony estońskiego rządu. Na Łotwie autokefalię Łotewskiego Kościoła Prawosławnego (dawniej: Łotewski Kościół Prawosławny Patriarchatu Moskiewskiego) wprowadziły władze świeckie, co jest niezgodne z prawem kanonicznym i zostało uznane przez Patriarchat Moskiewski za mieszanie się państwa w wewnętrzne sprawy kościoła. Na Litwie doszło do rozłamu podległej Moskwie eparchii wileńskiej i litewskiej i utworzenia podległego Konstantynopolowi Egzarchatu Litewskiego. Stało się to po przywróceniu przez Patriarchat Konstantynopola święceń kapłańskich zeświecczonym wcześniej przez Moskwię litewskim duchownym, którzy sprzeciwiali się patriarsze Cyrylowi.

Zerwanie łączności z innymi patriarchatami

Cerkiew rosyjska zerwała także łączność eucharystyczną ze wszystkimi cerkwiami lokalnymi, które uznały skuteczność decyzji Konstantynopola i kanoniczność Kościoła Prawosławnego Ukrainy. Zaliczają się do nich Grecki Kościół Prawosławny, Cypryjski Kościół Prawosławny i Patriarchat Aleksandryjski. W rezultacie Rosyjski Kościół Prawosławny rozpoczął zakładanie parafii na kontynencie afrykańskim, stanowiącym terytorium kanoniczne Patriarchatu Aleksandryjskiego.