Canon

Un canon a l'é n'arma da feu gròssa, generalment montà an sla tèra o an sna piataforma mòbil, ch'a serv për spré 'd projétij motobin pesant contra 'd bersaj a na distansa motobin longa. A l'é un-a dle prime forme d'artijerìa e a l'é ancora dovrà ant le guère moderne.

Stòria

Inissi

Ij prim canon a son comparì an Cin-a vers ël sécol XII, dovrà contra le muraje. A l'ancamin a j'ero fàit ëd bronz o fer cissà, e as cariavo da la boca.

Euròpa medieval

Ij canon a son rivà an Euròpa ant ël sécol XIV. A l'han cambià la manera 'd fé guèra, rendendo veje le muraje 'd pera. L'artijerìa a l'ha giutà a finì l'Età 'd mes.

Età Moderna

Ij canon a son dventà pì lest e mòbij. A l'época 'd Napoleon, l'artijerìa a l'era fondamental ant le bataje.

Sécol XIX

La rigadura dël canon (ant la part interior) a l'ha mijorà la precisassion e la portà. A rivo 'dcò ij projétij esplosiv.

Sécol XX

Ant le doe Guère Mondiaj, ij canon a son dventà motobin gròss e a tir motobin lontan. A rivo ij canon autopropulsà e coj contra-avion.

Part d'un canon

Cana: La part longa da andoa a seurt 'l projétil.
Culata: La part andaré, andoa as caria 'l projétil e la caria esplosiva.
Sistema d'arcul: Ch'a ten ël canon da nen bogesse quand a tira.
Sistema 'd pontament: Për miré 'l bersaj.
Piataforma 'd tir: Ël sostegn (trepé, roe, o tanch).

Sòrt ëd canon

Për pèis e portà

canon da campagna: Për la fanterìa.
canon d'assedi: Gròss e pèis, për dëstrùe le fortificassion.
canon da còsta: Për protege le còste da le nav.
canon contra-avion (flak): Për j'avion.
canon da tanch: Montà an sij tanch.

Për mòbilità

canon tirà: Da cavaj o da trator.
canon autopropulsà: Montà su 'n cass ëd tanch (es. M109 american).
canon da nav e da avion.

Për munission

canon a bala: Për tiré diret.
Obusié: Për tiré 'n curva.
canon a tir ràpid (quick-firer).

Munission

Ij canon a deuvro 'd projétij motobin gròss:

Bala 'd fer (stòrica).
Obusié esplosiv (con na caria ch'a s-ciòpa).
Obusié a schegia (contra le përson-e).
Obusié penetrant (contra le corasse).
Obusié iluminant o a fum.

Utilisassion an bataja

Ij canon a sërvìo për:

Dëstrùe le posission nemise prima dl'assàut.
Dësfende le proprie linie.
Creé 'd cortin-e 'd feu.
Dësblé l'artijerìa nemisa.

Ij canon a peulo tiré da vàire chilòmeter 'd distansa, e soens le trupe ch'a-j deuvro a peulo gnanca vëdde 'l bersaj (a tir 'ndiret).

canon modern

Ij canon d'ancheuj a son:

A tir automàtich.
Guidà da 'd computer.
Con sistema 'd navigassion satelitar.
Mòbij e protet (ant ij veicoj blindà).

Ij sistema pì avansà a peulo tiré e peui cambié posission an pressa për nen esse colpì da la contra-baterìa.

Vos corelà

Arferiment