Lansator

Lansator (an anglèis: launch vehicle, an fransèis: lanceur) a l'é na fusëtta dovrà për porté un càrich (com un satélit, na sonda spassial o na navissela con astronàuta) da la surfassa dla Tèra ant lë spassi. A l'é ël mojen prinsipal për l'acess a j'òrbite e a l'é part essensial ëd minca programa spassial.

Stòria

La stòria dij lansator a ancamin-a con ij sagitari pirotécnich cinèis dël sécol XIII, ma l'era moderna a nass con ij travaj ëd Konstantin Ciolkovskij e Robert Goddard. Ël prim lansator bon a porté un satélit an òrbita a l'é stàit la fusëtta soviética R-7, ch'a l'ha lansà lë Sputnik 1 dël 1957. Da antlora, a son ëstàit dësvlupà senten-e ëd lansator, dai pì cit ai pì gròss com ël Saturn V, ch'a l'ha portà l'òm an sla Lun-a.

Prinsipi ëd fonsionament

Un lansator a fonsion-a an base al ters prinsipi dla dinàmica ëd Newton. Ël motor a campa fòra a gran velocità na massa 'd gas (prodòt ëd la combustion), e la fusëtta a l'é possà an diression contraria. Për rivé an òrbita, a dev rivé a na velocità d'anviron 7,8 km/s (28.000 km/h) e a n'autëssa adeguà.

L'equassion fondamental a l'é cola ëd Ciolkovskij: $\Delta v=v_{e}\ln {\frac {m_{0}}{m_{f}}}$ andoa $\Delta v$ a l'é la variassion ëd velocità, $v_{e}$ la velocità dë scàrich, $m_{0}$ la massa total ëd partensa e $m_{f}$ la massa final.

Për rivé a coste prestassion, la pì part dij lansator a deuvro vàire stadi. Na vira ch'a l'han finì ël carburant, jë stadi a son campà via për ridùe la massa e aumenté l'eficensa.

Sòrt ëd lansator

Ij lansator as peulo classifiché an vàire manere:

Scond la dimension e la portà

Lansator leger: a peulo porté fin a 2 tonelà an òrbita bassa (LEO). Esempi: Vega, Rokot.
Lansator mesan: da 2 a 20 tonelà an LEO. Esempi: Soyuz, Falcon 9.
Lansator pesant: da 20 a 50 tonelà an LEO. Esempi: Ariane 5, Proton, Chang Zheng 5.
Lansator super-pesant: pì 'd 50 tonelà an LEO. Esempi: Saturn V, SLS, Starship.

Scond la riutilisassion

Lansator "consumàbij" (expendable): a peulo esse dovrà mach na vira. A son la pì part dij lansator tradissionaj.
Lansator riutilisàbij (reusable): almanch në stadi a peul torné an Tèra e esse dovrà torna. Esempi: Space Shuttle (parsial), Falcon 9 (prim stadi), Starship (complet).

Scond ël propulsor

A propulsor sòlid: sempi e potent, ma as peulo nen regolesse. Dovrà soens com booster.
A propulsor lìquid: pì complicà ma regolàbij, a son la pì part dij motor dij lansator.
Ibrid: na combinassion dij doi.

Component prinsipaj

Un lansator a l'é formà da:

Motor (un për minca stadi).
Strutura (ël fust, ij serbatòj).
Sistema ëd guidagi (giroscòpi, aceleròmeter, computer ëd bòrd).
Tènder (la part ch'a conten ël càrich).
Propulsor d'apòg (boosters) për la partensa (ant ij lansator pì gròss).

Lansator famos

Vostok: a l'ha lansà 'l prim òm ant lë spassi (Jurii Gagarin).
Saturn V: ël pì potent lansator mai costruì, dovrà për ël programa Apollo.
Space Shuttle: ël prim lansator riutilisàbil (parsial).
Soyuz: ël lansator pì dovrà dla stòria, an servissi dal 1966.
Ariane: la famija ëd lansator europengh.
Falcon 9: ël prim lansator riutilisàbil ch'a l'ha fàit torné ël prim stadi an Tèra.
SLS: l'ùltim lansator super-pesant american (primo vol dël 2022).

Base ëd lansi

Ij lansator a son tirà da dij spassiopòrt, ëd base përmanent ch'a fornìsso j'infrastruture necessarie. Ij pì important a son:

Baikonur (Kazakistan), gestì da Russia.
Cap Canaveral e Kennedy Space Center (Stat Unì).
Kourou (Gujan-a Fransèisa), për l'ESA.
Jiuquan e Wenchang (Cin-a).
Tanegashima (Giapon).

Futur dij lansator

L'evolussion dij lansator a va vers la ridussion dij cost e l'aument ëd la frequensa dij lansi, con la riutilisassion completa (com la Starship dë SpaceX). A son ëdcò an dësvlup lansator për mission vers la Lun-a e Marte, e 'd lansator pì cit për le costelassion ëd satélit.

Vardé ëdcò