Mìssil

Un mìssil a l'é un projétil autopropulsiv, guidà e dotà 'd na caria esplosiva o 'd na testa 'd guèra, lansà contra 'n bërsaj terestr, naval, avion o sot-marin. A l'é n'arma ch'a rapresenta na evolussion ëd le bombe e dj'artijarìa, con la possibilità 'd corege soa rota për ciapé 'l bersaj con precision.

Part prinsipaj

Testa 'd guèra (warhead): L'esplosiv o l'armament ch'a colpiss (convensional, nuclear, chìmich, ecc.).
Sistema 'd guida (guidance system): Che a dëtèrmina la diression dël vòl e a fà le coression.
Sistema ëd propulsion (propulsion): Un motor a reassion o a propelent sòlid ch'a lo possa.
Sistema 'd lansament (launcher): La piataforma da andoa a part.

Classificassion dij mìssij

Për bersaj

Mìssil anti-avion (SAM - Surface-to-Air Missile): Lansà da tèra o da nav contra avion.
Mìssil antinaval (AShM - Anti-Ship Missile): Contra nav.
Mìssil anticher (ATGM - Anti-Tank Guided Missile): Contra tanch e veìcoj blindà.
Mìssil tàtich (contra bersaj a curt ragg).
Mìssil stratégich (contra sità o instalassion a longh ragg, sovens con testa nuclear).
Mìssil balìstich: Ch'a fa na cùrva balìstica àuta an aria, për ragg motobin longh.
Mìssil da crosiera: Ch'a vòla bass e a longh ragg, guidà an manera precisa.

Për pòst d'orìgin e bersaj (nòm NATO)

Tèra aria (Surface-to-Air)
Aria aria (Air-to-Air)
Tèra Tèra (Surface-to-Surface)
Tèra aria (Surface-to-Air)
Aria Tèra (Air-to-Surface)

Sistema 'd guida

A-i son vàire sistema, ancheuj sovens combinà:

A giroscòpi (primitiv): Për manten-e la diression.
A comand (command guidance): Un operator a lo guida për mojen ëd un fil o 'd na radio.
A rëscontr (homing):
- A infra-ross (IR): A riva a 'l calor dël bërsaj (motor).
- A radar (radar homing): A riva a j'onde 'd radar mandà o arbatùe dal bërsaj.
- A laser (laser guidance): L'operator a "ilùmina" 'l bërsaj con un làser, ël mìssil a riva a costa lus.
Inersiaj (inertial): Con giroscòpi e aceleròmetr ant na "piataforma inersiaj".
Astronavigassion (stellar): Për mìssil balìstich intercontinental.
Satelitar (GPS/GLONASS): Për corege la posission mentre ël vòl.

Stòria

Ij prim mìssij a son ëstàit dësvlupà ant la Sconda guèra mondial:

Almagna: V-1 (pilot automàtich) e V-2 (prim mìssil balìstich).
USA e URSS: A pijo la tecnologìa alman-a e a la dësvlupo ant la Guèra frèida.

La tecnologìa a l'ha fàit d'arsàut gigantesch, con mìssil che a peulo rivé an tut ël mond e con testa mùltipla (MIRV).

Mìssil avosà

V-2: Prim mìssil balìstich operativ.
Scud: Mìssil balìstich a curt ragg soviétich/russ, dovrà an vàire conflit.
Tomahawk: Mìssil da crosiera american, guidà a satélit e a rëscontr ëd teren.
Exocet: Mìssil antinaval fransèis, dovrà ant la Guèra dle Falkland.
Stinger: Mìssil anti-avion portàtil american (a infra-ross).
Kalibr: Famija 'd mìssil russ da crosiera e antinaval.
Javelin: Mìssil antìcher american a "lansa e dësmèntia" (fire-and-forget).

Contromisure

Le contromisure a comprendo:

Contromisure eletrònichhe (ECM): Perturbassion dij signal 'd guida.
Contromisure infra-ross (flare): Sorgiss ëd calor për angané ij mìssij a rëscontr ëd calor.
Sistema 'd difèisa ativa (CIWS - Close-In Weapon System): Mitrajatris o làser ch'a ciapo ij mìssil ch'a rivo.
Muraja 'd mìssil (missile shield): Sistema antimìssil (es. Patriot, Iron Dome, S-400).

Mìssil e geopolìtica

Ij mìssij a son n'arma stratégica motobin amportanta. Soa proliferassion e 'l contròl dj'arme stratégice a l'han dàit nassensa a vàire tratà, coma:

Tratà ant ij mìssil balìstich a mes ragg (INF)
Tratà START për la ridussion dj'arme stratégice.

Futur

Le tendense a son:

Ipersònich: Mìssil ch'a van pì 'd 5 Mach, motobin dùr da ciapé.
Manovrabilità àuta: Për evité le difèise.
Inteligensa artifissial: Për serne ij bersaj e cambié tàtica an vòl.
Swarm (strop): Mìssil ch'a travajo an grup.

Vos corelà

Arferiment