کاڻ کوٽائي
کاڻ کوٽائي يا معدنيات ڪڍڻ (Mining) زمين جي مٿاڇري يا اندر مان جيولاجيڪل مواد ۽ معدنيات حاصل ڪرڻ جو عمل آهي. اڪثر اهڙيون شيون حاصل ڪرڻ لاءِ کاڻ جي کوٽائي ضروري هوندي آهي جيڪي زراعت ذريعي نٿيون پيدا ڪري سگهجن، يا ليبارٽري يا فيڪٽري ۾ هٿرادو طريقي سان ٺاهڻ ممڪن ناهي هوندو. کاڻين مان حاصل ڪيل ڪچي لوهه (Ores) ۾ ڌات، ڪوئلو، تيل واري شيل (oil shale)، قيمتي پٿر، چوني جو پٿر، چاڪ، کڙي لوڻ، پوٽاش، ججرا (gravel) ۽ چيڪي مٽي شامل آهن. ڪچي ڌات اهڙو پٿر يا معدنيات هجڻ گهرجي جنهن ۾ ڪو قيمتي جز هجي، جنهن کي نفعي لاءِ وڪرو ڪري سگهجي.[1] وسيع معنيٰ ۾، کاڻ کوٽائي ۾ ڪنهن به غير تجديد پذير وسيلن جهڙوڪ پيٽروليم، قدرتي گئس، يا فوسل واٽر ڪڍڻ پڻ شامل آهي.
جديد مائننگ جي عمل ۾ معدني ذخيرن جي ڳولا (prospecting), تجويز ڪيل کاڻ جي منافعي جو تجزيو، گهربل مواد ڪڍڻ، ۽ کاڻ بند ٿيڻ کان پوءِ زمين جي ٻيهر بحالي يا مرمت شامل آهي.[2]
کاڻين جي آپريشن جا ماحول تي منفي اثر پڻ پون ٿا، کوٽائي دوران به ۽ کاڻ بند ٿيڻ کان پوءِ به. تنهن ڪري، دنيا جي اڪثر ملڪن ان اثر کي گهٽائڻ لاءِ قانون ٺاهيا آهن. کاڻين جي حفاظت (Work safety) پڻ هڪ اهم خدشو رهيو آهي، ۽ جديد طريقن سان ان ۾ ڪافي بهتري آئي آهي. غير قانوني يا غير منظم مائننگ، خاص طور تي ترقي پذير ملڪن ۾، اڪثر ڪري انساني حقن جي ڀڃڪڙي ۽ ماحولياتي جهڳڙن جو سبب بڻجي ٿي.
تاريخ
[سنواريو]قبل از تاريخ
[سنواريو]تهذيب جي شروعات کان وٺي، ماڻهن زمين جي مٿاڇري ويجهو ملندڙ پٿر، چيڪي مٽي ۽ بعد ۾ ڌاتن جو استعمال ڪيو آهي. اهي شروعاتي اوزار ۽ هٿيار ٺاهڻ لاءِ استعمال ڪيا ويندا هئا. مثال طور، فرانس، انگلينڊ ۽ پولينڊ ۾ ملندڙ اعليٰ معيار جو چقمقي پٿر (flint) اوزار ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو.[3] آثار قديمه جي رڪارڊ ۾ سڀ کان قديم معلوم کاڻ ايسواٽيني (سوازيلينڊ) ۾ 'نگوينيا کاڻ' (Ngwenya Mine) آهي، جيڪا ريڊيو ڪاربن ڊيٽنگ موجب اٽڪل 43,000 سال پراڻي آهي. هن ماڳ تي قديم انسانن 'هيمائيٽائٽ' (hematite) ڪڍيو هو ته جيئن ڳاڙهو رنگ (ochre) ٺاهي سگهجي.[4]
قديم مصر
[سنواريو]
قديم مصري ماڻهن 'ميلاڪائٽ' جي کوٽائي ڪئي.[5] شروعات ۾ هنن ان کي سينگار ۽ مٽي جي ٿانون لاءِ استعمال ڪيو، پر بعد ۾ وڏن عمارتي منصوبن لاءِ نيبيا ۽ سينائي جي علائقن مان معدنيات حاصل ڪيا.[6] قديم مصر ۾ سون جون کاڻيون سڀ کان وڌيڪ وسيع هيون.
قديم يونان ۽ روم
[سنواريو]
يورپ ۾ مائننگ جي تمام پراڻي تاريخ آهي. يوناني شهر ايٿنز کي طاقتور بنائڻ ۾ لوريم (Laurium) جي چانديءَ جي کاڻين جو وڏو هٿ هو. رومن ماڻهن وڏي پيماني تي مائننگ جا طريقا ترقي ڏياريا، خاص طور تي پاڻي جي وڏي مقدار کي استعمال ڪري پٿرن تان مٽي هٽائڻ (hydraulic mining) جو طريقو.
رومن مائننگ جا طريقا صرف مٿاڇري تائين محدود نه هئا، پر هنن زمين جي اندر اونهيون سرنگون پڻ ٺاهيون. هنن کاڻين مان پاڻي ٻاهر ڪڍڻ لاءِ خاص مشينون ۽ پاڻي واريون چرخيون پڻ استعمال ڪيون.[7]
وچين دور جو يورپ
[سنواريو]- اصل مضمون جي لاءِ ڏسو Mining and metallurgy in medieval Europe
وچين دور ۾ مائننگ جي صنعت ۾ وڏيون تبديليون آيون. شروعات ۾ سڀ کان وڌيڪ لوهه ۽ ٽامي جي ضرورت هئي ڇو ته جنگي هٿيارن، زنجيرن ۽ گهوڙي جي نالن جو استعمال وڌي ويو هو.[8] 1627ع ۾ هنگري جي هڪ شهر ۾ پهريون ڀيرو مائننگ لاءِ بارود (Black powder) جو استعمال ڪيو ويو، جنهن سان پٿرن کي ٽوڙڻ تمام آسان ۽ تيز ٿي ويو.[9]
مائننگ جي قديم طريقن جي ڄاڻ جارج ايگريڪولا (Georg Agricola) جي ڪتاب De re metallica مان ملي ٿي، جيڪو ڪيترن سالن تائين هن موضوع تي مستند ڪتاب رهيو.
پڻ ڏسو
[سنواريو]حوالا
[سنواريو]- ↑ "Definition of ORE". Merriam-Webster (in انگريزي). Archived from the original on 2023-02-10. Retrieved 2023-02-10.
- ↑ Agricola, Georg; Hoover, Herbert (1950). De re metallica. MBLWHOI Library. New York, Dover Publications. https://archive.org/details/deremetallica50agri.
- ↑ Hartman, Howard L. SME Mining Engineering Handbook, Society for Mining, Metallurgy, and Exploration Inc, 1992, p. 3.
- ↑ "Cultural Resources – Malolotja Archaeology, Lion Cavern". Swaziland National Trust Commission. Archived from the original on 2016-03-03. Retrieved August 27, 2007.
- ↑ Shaw, I. (2000). The Oxford History of Ancient Egypt. New York: Oxford University Press, pp. 57–59.
- ↑ Shaw, I. (2000). The Oxford History of Ancient Egypt. New York: Oxford University Press, p. 108.
- ↑ "Web Hosting, Reseller Hosting & Domain Names from Heart Internet". romans-in-britain.org.uk. Archived from the original on July 20, 2010.
- ↑ A culture of Improvement. Robert Friedel. MIT Press. 2007. p. 81
- ↑ Heiss, Andreas G.; Oeggl, Klaus (2008). "Analysis of the fuel wood used in Late Bronze Age and Early Iron Age copper mining sites of the Schwaz and Brixlegg area (Tyrol, Austria)". Vegetation History and Archaeobotany 17 (2): 211–21. doi:. Bibcode: 2008VegHA..17..211H.
