CDN

CDN (Content Delivery Network, kontent yetkazib berish tarmog‘i) — geografik jihatdan tarqatilgan proksi-serverlar va ular bilan bog‘liq data markazlari tarmog‘i. CDNlar kontentni foydalanuvchiga yaqin joylashgan tugunlar orqali yetkazib berib, sahifa yuklanish tezligini oshiradi va tarmoqdagi tor joylarni kamaytiradi.^[1]

1990-yillarning oxirida internetdagi sekinlik muammolarini bartaraf etish maqsadida paydo bo‘lgan CDNlar bugungi kunda internet trafikining katta qismini tashiydi. Ular matn, grafikalar, skriptlar, media fayllar, dasturiy ta’minot, hujjatlar, e-commerce, portallar, live streaming va ijtimoiy tarmoq xizmatlarini tarqatadi.^[2]

Kontent egalari (media kompaniyalari, e-commerce platformalar va boshqalar) o‘z kontentini tez yetkazish uchun CDN operatorlariga to‘lov qiladi. CDN operatorlari esa o‘z serverlarini joylashtirish uchun internet-provayderlar va tarmoq operatorlariga pul to‘laydi.

Texnologiya

CDN tugunlari ko‘pincha bir nechta geografik hududlarda joylashtiriladi. Bu orqali:

trafik narxi kamayadi,
sahifa yuklanish tezligi yaxshilanadi,
kontentning global mavjudligi ortadi.

Kontent so‘rovlari quyidagilar asosida eng maqbul tugunga yo‘naltiriladi:

eng qisqa tarmoq yo‘li (hoplar soni),
eng past kechikish,
eng bo‘sh server,
yoki eng arzon xizmat ko‘rsatish nuqtasi.

CDNning asosiy tarkibiy qismlari:

Origin server — kontentning asl manbasi;
Entry point — kontentni origin serverdan olib keladigan tugun;
Origin Shield — origin serverni himoyalovchi tamg‘a;
Edge server — foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatadigan tugun;
CDN footprint — xizmat ko‘rsatish hududlari.

Xavfsizlik va maxfiylik

CDN provayderlari ikki yo‘l orqali daromad oladi:

kontent egalari to‘lovlari,
foydalanuvchi analytics va kuzatuv ma’lumotlari.

Bu holat ayrim hollarda maxfiylik bilan bog‘liq xavotirlarga sabab bo‘ladi.^[3]

2021-yilda Germaniyada sud universitet saytida CDN ishlatishni taqiqlagan, chunki foydalanuvchining IP-manzili uchinchi tomonga yuborilishi GDPRni buzgan.^[4]

JavaScript CDNlar ba’zan zararli kod tarqatish uchun ham nishonga olingan. Shuning uchun Subresource Integrity standarti joriy qilingan.^[5]

Kontent tarmog‘i usullari

Internetning asosiy modeli — end-to-end tamoyili. CDNlar bu tamoyilga quyidagi funksiyalarni qo‘shadi:

keshlash,
server yukini balanslash,
so‘rovlarni yo‘naltirish,
kontent optimallashtirish xizmatlari.

Web-keshlar talab yuqori bo‘lgan kontentni foydalanuvchi yaqinida saqlaydi. Bu:

serverga tushadigan yukni kamaytiradi,
tarmoq trafikini optimallashtiradi,
javob tezligini oshiradi.

Peer-to-peer CDNs

P2P CDNlarda foydalanuvchilar nafaqat kontent oladi, balki tarmoqka resurs ham qo‘shadi. Bu tizim foydalanuvchilar soni ko‘payganda tezlashadi.^[6]

Ba’zi P2P CDNlar faol foydalanuvchilarga kripto-token orqali mukofot beradi.

Shaxsiy CDN

Katta kompaniyalar tijoriy CDN narxlaridan qoniqmasa, o‘zining ichki CDNini yaratishi mumkin. Bunday tizim faqat o‘z kontentiga xizmat qiladi.

Misollar:

Netflix
BBC
Facebook (Express Backbone)

CDN tendensiyalari

aldamelar ros

n men ham kiber xavzizlikka qiziqamana t

an’anaviy CDNlarga qaraganda tezroq,
trafik masofasini qisqartiradi,
provayderga xarajatlarni kamaytiradi.

Multi-CDN

Yirik xizmatlar bir nechta CDN xizmatini birlashtirib, uzilishlarga chidamlilikni oshiradi.

EDNS Client Subnet (ECS)

EDNS0 yordamida DNS so‘rovlarida foydalanuvchi subnet ma’lumoti uzatiladi. Bu kontentni eng yaqin tugundan berishga yordam beradi.^[7]

Image CDNlar

Image CDNlar rasmlarni qurilmaga mos formatda — WebP, AVIF, HEIF —optimallashtirib beradi. Misollar:

Cloudflare Polish
Cloudinary
Imgix
Fastly IO
ImageEngine

Kontent yetkazib berish xizmatlari

Asosiy CDN provayderlari:

P2P CDNlar

BitTorrent, Inc.
Ace Stream
Teleport Media
Livepeer

Ichki (in-house) CDNlar

Shuningdek qarang

Manbalar

↑ Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named dilley
↑ UNIX and Linux System Administration Handbook. Pearson, 2018 — 690-bet.
↑ „Decentraleyes: Block CDN Tracking“. 2019-yil 1-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 26-noyabr.
↑ „VG Wiesbaden verbietet die Nutzung von Content Delivery Networks“ (2021-yil 14-dekabr).
↑ „Subresource Integrity“.
↑ Jin Li (2008). On peer-to-peer (P2P) content delivery. doi:10.1007/s12083-007-0003-1.
↑ „End-User Mapping“.

[dilley-1] Manba xatosi: Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named dilley

[2] UNIX and Linux System Administration Handbook. Pearson, 2018 — 690-bet.

[3] „Decentraleyes: Block CDN Tracking“. 2019-yil 1-iyulda asl nusxadan arxivlangan. Qaraldi: 2025-yil 26-noyabr.

[4] „VG Wiesbaden verbietet die Nutzung von Content Delivery Networks“ (2021-yil 14-dekabr).

[5] „Subresource Integrity“.

[6] Jin Li (2008). On peer-to-peer (P2P) content delivery. doi:10.1007/s12083-007-0003-1.

[7] „End-User Mapping“.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]