Sol Invictus

Sol Invictus (Tiếng Latinh cổ điển: [ˈsoːɫ ɪnˈwɪktʊs], "Mặt trời bất khả chiến bại" or "Mặt trời không thể bị chinh phục") là vị thần Mặt Trời chính thức của giai đoạn cuối của Đế chế La Mã và sau này là một quan niệm cụ thể, hay được coi là một sự thay thế cho vị thần Latinh cổ đại Sol. Năm 274 sau Công Nguyên, Hoàng đế La Mã Aurelian đã hồi sinh giáo phái tôn thời vị thần trên và nâng ngài thành vị thần chủ của đế chế. Từ thời Aurelian trở đi, Sol Invictus thường được xuất hiện trên các đơn vị tiền tệ của đế chế, với ngoại hình thường đội mũ hình Mặt Trời và đang cưỡi chiến xa ngựa xuyên qua bầu trời. Sự quan trọng của ngài tiếp tục cho tới khi bị chấm dứt dưới thời hoàng đế Constantine I khi ông hợp pháp hóa Thiên Chúa giáo và ngăn cấm ngoại đạo. Văn bản khắc chữ cuối cùng có nhắc đến Sol Invictus xuất hiện vào năm 387 sau Công Nguyên, dù những người sùng đạo vẫn đông đảo đến mức nhà thần học Kitô giáo Augustine cho rằng cần phải rao giảng chống lại họ.

Trong những năm gần đây, cộng đồng học giả bị chia rẽ bởi Sol giữa hai nhóm gồm những người theo chủ nghĩa truyền thống và nhóm còn lại là những người theo chủ nghĩa xét lại. Theo góc nhìn của chủ nghĩa truyền thống, Sol Invictus là vị thần thứ hai trong hai vị thần Mặt Trời khác nhau ở Rome. Vị thần thứ nhất, Sol Indiges hay còn gọi là Sol được coi là một vị thần La Mã ra đời sớm hơn và có tầm quan trọng nhỏ, dẫn tới giáo hội của vị thần trên đã lụi tàn dần cho tới gần đầu thế kỉ I sau Công Nguyên. Mặt khác, Sol Invictus lại từng được coi như là một vị thần Mặt Trời thuộc vùng Syria lần đầu tiên được giới thiệu ở Rome dưới thời Elagabalus mà không thành công. Chưa từng có sự đồng thuận nào về việc vị thần Syria đó là vị thần nào, một số học giả chọn vị thần tượng trưng cho Mặt Trời của thành Emesa, Elagabal, một số học giả lại chọn Malekbel của thành Palmrya. Theo góc nhìn của những người xét lại, chỉ có một giáo hội tôn thờ Sol ở Rome xuyên suốt từ thời đại quân chủ (hay còn gọi là thời đại vương quốc La Mã) cho tới hậu kỳ Cổ đại (trong bài viết này đôi khi sẽ coi Sol là một vị thần chung nhất, không phân biệt với Sol Indiges).Hiện tại đã xác định ít nhất 3 đền thờ Sol ở Rome, tất cả đều hoạt động trong thời đại Đế quốc và đều có niên đại từ thời đại Cộng hòa trước đó.

Thời Elagabalus

Căn cứ theo cuốn Historia Augusta, người kế vị thành niên nhà Severan Elagabalus, đã lấy tên vị thần từ tên của bản thân (vốn được lấy cảm hứng từ vị thần mặt trời của thành Emesa (Elagabal)) và đã mang nó quay trở về Rome. Ngay vừa khi được chọn làm hoàng đế, ông bỏ mặc các biểu tượng thần thánh truyền thống và nâng Elagabalus (hình tượng thần từ chính ông) trở thành vị thần quyền năng nhất Rome. Quá trình này kết thúc với sự ám sát của ông vào năm 222. Cuốn Historia Augusta đánh đồng thần Elagabalus với Jupiter và Sol. Dù đây đã được coi là một nỗ lực để du nhập vị thần Mặt Trời của Syria (Elagabal) trở lại Rome, nhưng giáo hội tôn thờ Sol đã tồn tại ở Rome ít nhất là từ thời tiền kỳ Cộng hòa trước đó.

Thời Aurelian

Dòng tộc gens Aurelia được gắn liền với giáo hội của Sol. Sau chiến thắng của ông ở vùng phía Đông, hoàng đế Aurelian đã tiến hành cải cách sâu rộng giáo hội La Mã tôn thờ Sol, nâng Sol trở thành một trong các vị thần hàng đầu của đế chế. Trong khi các linh mục của Sol ngày trước chỉ đơn giản là những giáo sĩ và thường thuộc về những giai cấp dưới của xã hội La Mã, nay họ đã trở thành những giáo hoàng (pontifex) (một cấp bậc trong hệ thống tôn giáo La Mã, tránh để nhầm lẫn với giáo hoàng của Giáo hội Công giáo) và là những thành viên mới của hiệp hội Giáo Hoàng điều hành bởi chính Aurelian. Từng giáo hoàng trong giáo hội Sol đều là một thành viên cấp cao của viện nguyên lão, chỉ ra rằng lúc đó chức tư tế Sol đã trở thành một giáo hội đầy uy tín và danh tiếng. Hầu như các nguyên lão cũng giữ các chức tư tế của các giáo hội khác, tuy nhiên một vài trong số các chức tư tế khác đó được ưu tiên trong các bản khắc chữ dùng để ghi chép, gợi ý rằng chúng được coi là uy tín hơn so với chức tư tế của Sol. Aurelian cũng đã xây thêm một đền thờ mới cho thần Sol, được cung hiến cho thần Sol vào ngày 25 tháng 12 năm 274. Điều này đưa tổng số các đền thờ của các vị thần tại Rome lên thành (ít nhất là) 4. Ông cũng tổ chức các trò chơi dưới ân huệ của vị thần Mặt Trời đó, được điều hành mỗi 4 năm kể từ năm 274 trở đi.

Tranh khảm Sol ở Nghĩa địa cổ Vatican