دربارۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسى
نظر به اينكه زبان فارسى، زبان دوم عالم اسلام و كليد بخش عظيمى از ذخاير ارزشمند علمى و ادبى تمدن اسلامى، و خود از اركان هويّت فرهنگى ملت ايران است، و با توجه به اينكه بنابر اصل پانزدهم قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران، زبان مذكور، زبان رسمى و مشترک ملت ايران است، بهمنظور حفظ سلامت و تقويت و گسترش اين زبان و تجهيز آن براى برآوردن نيازهاى روزافزون فرهنگى و علمى و فنى و رفع تشتّت و ايجاد هماهنگى در فعاليتهاى مراكز فرهنگى و پژوهشى در حوزۀ زبان و ادب فارسى و سازمان دادن به تبادل گسترده و پربار تجربه در زمينۀ تحقيقات و مطالعات در اين حوزه و صرفهجويى در نيرو و استفادۀ صحيح از كارشناسان و پژوهشگران و ايجاد مرجعى معتبر و برخوردار از وجهه و حيثيت جهانى در ايران، شوراى عالى انقلاب فرهنگى اساسنامۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسى را در جلسههاى 208 و 209، مورخ 26/10/68 و 24/11/68 به تصويب رساند. در بدو تأسيس فرهنگستان، شوراىعالى انقلاب فرهنگى، هفده تن از محققان و اديبان و صاحبنظران برجستۀ زبان و ادب فارسى را انتخاب و براى صدور حكم عضويت در شوراى فرهنگستان به رياست جمهورى معرفى كرد. سرانجام نخستين جلسۀ شوراى فرهنگستان در تاريخ 26/6/69 به دعوت وزارت فرهنگ و آموزش عالى (وزارت علوم، تحقيقات و فناورى امروز) در محل نهاد رياست جمهورى برگزار شد.
جمهورى اسلامى ايران در حال حاضر داراى چهار فرهنگستان است كه تحت نظارت هيئتامناى واحد، حوزههاى مختلف علمى، ادبى و هنرى را ازنظر موضوعى پوشش مىدهند.
شوراىعالى انقلاب فرهنگى، در جلسۀ 135 مورخ 15/10/1366 خود اساسنامۀ فرهنگستانهاى علوم و علومپزشكى جمهورى اسلامى ايران را تصويب كرد. اين دو فرهنگستان پساز تصويب اساسنامهها در مجلس شوراى اسلامى تقريباً همزمان با فرهنگستان زبان و ادب فارسى آغاز به فعاليت كردند.
همچنين، شوراى عالى انقلاب فرهنگى، در جلسۀ 439 مورخ 25/2/1377، اساسنامۀ فرهنگستان هنر را تصويب كرد و فرهنگستان هنر بهعنوان چهارمين فرهنگستان جمهورى اسلامى ايران آغاز به كار كرد.
اعضاى منتخب اوليۀ شوراى فرهنگستان عبارت بودند از:
آقايان استاد احمد آرام، دكتر نصراللّه پورجوادى، دكتر حسن حبيبى، دكتر غلامعلى حدادعادل، استاد بهاءالدين خرمشاهى، دكتر محمد خوانسارى، دكتر محمدتقى دانشپژوه، دكتر على رواقى، دكتر سيدجعفر شهيدى، دكتر حميد فرزام، دكترفتحالله مجتبائى، دكتر مهدى محقق، استاد سيدمحمد محيط طباطبايى، استاد ابوالحسن نجفى، دكتر غلامحسين يوسفى، و خانمها دكتر سيمين دانشور و دكتر طاهره صفارزاده.
البته از اين منتخبان سه نفر شامل دكتر سيمين دانشور و آقايان دكتر سيّدجعفر شهيدى و دكتر غلامحسين يوسفى از ابتدا بهعلت گرفتارىهاى شخصى از حضور در شورا و عضويت در فرهنگستان عذرخواهى و استعفا كردند.
اهداف
اهدافى كه در اساسنامه براى فرهنگستان درنظر گرفته شده به شرح زير است:
-
حفظ قوّت و اصالت زبان فارسى، بهعنوان يكى از اركان هويّت ملى ايران و زبان دوم عالم اسلام و حامل معارف و فرهنگ اسلامى؛
-
پروردن زبانى مهذّب و رسا براى بيان انديشههاى علمى و ادبى و ايجاد انس با مآثر معارف تاريخى در نسل كنونى و نسلهاى آينده؛
-
رواج زبان و ادب فارسى و گسترش حوزه و قلمرو آن در داخل و خارج از كشور؛
-
ايجاد نشاط و بالندگى در زبان فارسى، بهتناسب مقتضيّات زمان و زندگى و پيشرفت علوم و فنون بشرى با حفظ اصالت آن.
وظايف
وظايفى كه در اساسنامه براى فرهنگستان درنظر گرفته شده به شرح زير است:
-
سازمان دادن و تمشيت فعاليتهاى ناظر به حفظ ميراث زبانى و ادبى فارسى؛
-
تأسيس واحدهاى واژهسازى و واژهگزينى و سازمان دادن واحدهاى مشابه در مراكز دانشگاهى و ديگر سازمانهاى علمى و فرهنگى و هماهنگ ساختن فعاليتهاى آنان از راه تبادل تجارب؛
-
نظارت بر واژهسازى و معادليابى در ترجمه از زبانهاى ديگر به زبان فارسى و تعيين معيارهاى لازم براى حفظ و تقويت بنيۀ زبان فارسى در برخورد با مفاهيم و اصطلاحات جديد؛
-
كمک به معرفى و نشر ميراث زبانى و ادبى فارسى به صورت اصلى و معتبر؛
-
اهتمام در حفظ فرهنگهاى علمى و مردمى و جمعآورى و ضبط و نشر امثال و حكم و كليۀ اعلام و اصطلاحات فارسى در همۀ زمينهها و بهرهبردارى از آنها براى پرورش و تقويت زبان و ادب فارسى؛
-
سازمان دادن تبادل تجربهها و دستاوردهاى مراكز پژوهشى در حوزۀ زبان و ادب فارسى و تأمين موجبات بهرهبردارى صحيح از اين تجربهها؛
-
بهرهبردارى صحيح از زبانهاى محلى (در داخل و خارج از ايران) بهمنظور تقويت و تجهيز اين زبان و غنى ساختن و گستردن دامنۀ كاركرد آن؛
-
معرفى محققان و اديبان و خدمتگزاران زبان و ادب فارسى و حمايت از نشر آثار ايشان و كمک به تأمين وسايل فعاليت علمى و فرهنگى آنان و فراهم آوردن موجبات تقدير از خدمات آنها؛
-
بررسى و تصويب نتايج فعاليتهاى مراكز پژوهشى و فرهنگى كه تهذيب و اصلاح يا توسعه و تقويت زبان فارسى مفيد شمرده مىشوند و ابلاغ و توصيۀ كاربرد آنها به مؤسسات علمى و فرهنگى و سازمانها و نهادهاى عمومى.
طبق اساسنامه، فرهنگستان داراى اعضاى پيوسته، وابسته و افتخارى است. تعداد اعضاى پيوستۀ ايرانى حداقل پانزده و حداكثر بيستوپنج نفر، و تعداد اعضاى پيوستۀ غيرايرانى ده نفر است.
اعضاى پيوستۀ شوراى فرهنگستان درحال حاضر عبارتاند از:
استاد عبدالمحمد آيتى، دكتر حسن انورى، دكتر نصراللّه پورجوادى، دكتر يداللّه ثمره، دكتر حسن حبيبى، دكتر غلامعلى حدادعادل، استاد بهاءالدين خرمشاهى، دكتر محمد خوانسارى، دكتر على رواقى، دكتر بهمن سركاراتى، استاد اسماعيل سعادت، استاد احمد سميعى (گيلانى)، دكتر علىاشرف صادقى، استاد كامران فانى، دكتر بدرالزمان قريب، دكتر فتحاللّه مجتبائى، دكتر مهدى محقق، هوشنگ مرادى كرمانى، دكتر حسين معصومى همدانى، دكتر محمدعلى موحد، استاد ابوالحسن نجفى و دكتر سليم نيسارى.
اعضاى غيرايرانى شوراى فرهنگستان عبارتاند از:
دكتر محمدجان شكورى (از تاجيكستان)، فضلاللّه قدسى، دكتر غلام سرور همايون، دكتر محمدحسين يمين (از افغانستان).
در چند سال اخير استادان، سيدمحمد محيط طباطبايى، دكتر محمدتقى دانشپژوه، احمد آرام، دكتر احمد تفضلى، دكتر مصطفى مقربى، دكتر جواد حديدى، دكتر قيصر امينپور، دكتر حميد فرزام و دكتر عبدالقادر منيازوف، از اعضاى پيوستۀ فرهنگستان، چهره در نقاب خاک كشيدهاند.
شوراى فرهنگستان زبان و ادب فارسى با حضور حداقل دوسوم اعضاى پيوستۀ فرهنگستان رسميت مىيابد و تصميمات آن با اكثريت حداقل دوسوم آراى اعضاى حاضر معتبر است. اين شورا هر دو هفته يک بار در محل فرهنگستان زبان و ادب فارسى تشكيل مىشود.
رئيس فرهنگستان
رئيس فرهنگستان را شوراى فرهنگستان از ميان اعضاى خود، براى مدت چهار سال انتخاب، و براى تأييد و صدور حكم به رئيسجمهور، رياست عاليۀ فرهنگستانها، معرفى مىكند.
برخى از وظايف رئيس فرهنگستان عبارت است از:
-
ارائۀ طرحهاى پژوهشى و علمى و انتشاراتى به شوراى فرهنگستان جهت تصويب؛
-
تهيۀ طرح تشكيلات داخلى فرهنگستان و ارائۀ آن براى تصويب هيئت امناى فرهنگستانها پساز تأييد شوراى فرهنگستان؛
-
پيشنهاد عضويت فرهنگستان در مجامع بينالمللى به شوراى فرهنگستان و پيگيرى آن با رعايت مقررات و قوانين كشور؛
-
انتصاب رؤساى گروههاى علمى و پژوهشى؛
-
پيگيرى و نظارت بر حُسن اجراى تصميمات شوراى فرهنگستان؛
-
دعوت از اعضاى شوراى فرهنگستان براى تشكيلات جلسات.
رياست فرهنگستان زبان و ادب فارسى، از 17/2/1370 تا 28/1/1374 برعهدۀ دكتر حسن حبيبى بود. وپساز استعفاى ايشان، دكتر غلامعلى حدادعادل از تاريخ 28/1/1374 به اين سِمَت انتخاب شد. در سال 1383، پساز انتخاب دكتر غلامعلى حدادعادل به رياست مجلس شوراى اسلامى، مجدداً دكتر حسن حبيبى با اكثريت آرا به رياست فرهنگستان زبان و ادب فارسى برگزيده شد.
دبير فرهنگستان
دبير فرهنگستان، به انتخاب و حكم رئيس فرهنگستان منصوب مىشود. در حال حاضر، دكتر محمدرضا نصيرى دبير فرهنگستان زبان و ادب فارسى است.
وظايف دبير ادارۀ كليۀ امور ادارى، مالى، سازماندهى، بودجه و تشكيلات و تأمين نيروى انسانى فرهنگستان به شرح زير است:
-
تأمين نيروى انسانى مورد نياز فرهنگستان؛
-
نظارت بر حُسن اجراى طرحهاى طبقهبندى مشاغل و رفع نيازهاى آموزش ضمن خدمت كاركنان؛
-
نظارت بر امور مربوط به تهيه، تنظيم، پيشنهاد و دفاع از بودجه، بر حسب برنامهها و فعاليتها، در چارچوب خطمشىها و اهداف فرهنگستان؛
-
نظارت بر اجراى بودجۀ مصوّب در قالب بودجههاى تفصيلى؛
-
نظارت بر تهيه و تنظيم سازمان، شرح وظايف و تشكيلات تفصيلى فرهنگستان، و پيشنهاد آن به رياست فرهنگستان براى تصويب در مراجع قانونى؛
-
نظارت و مطالعۀ مداوم، بهمنظور تفكيک، تقسيم و جلوگيرى از تكرار و تداخل وظايف، و سعى در بهبود روشهاى انجام كار؛
-
نظارت بر اجراى كليۀ امور مالى فرهنگستان و پرداخت هزينهها در چارچوب اعتبارات ابلاغى؛
-
نظارت بر حفظ و نگهدارى اموال منقول و غيرمنقول فرهنگستان؛
-
نظارت بر اجراى امور مكاتبات، ثبت و ضبط و توزيع نامههاى فرهنگستان، و طبقهبندى و نگهدارى سوابق؛
-
نظارت بر اجراى خدمات عمومى و رفاهى كاركنان؛
-
شركت در جلسات هيئتامنا، شوراى علمى، و شوراى فرهنگستان؛
-
نظارت بر تهيه و تنظيم صورتجلسههاى شوراى فرهنگستان و درصورت لزوم ابلاغ مصوّبات به مراجع و واحدهاى ذىربط؛
-
همكارى با گروههاى پژوهشى بهمنظور تسهيل امور پژوهشى فرهنگستان، از طريق ارائۀ خدمات مالى و ادارى؛
-
پيشنهاد نصب و عزل مديران واحدهاى تابعه به رياست فرهنگستان؛
-
نظارت بر حُسن اداى وظايف واحدهاى تحت نظر.
دبيران فرهنگستان از ابتدا تاكنون عبارتاند از:
-
دكتر محمدرضا نصيرى، متولد 1324 دكترى تاريخ، از بيستوهشتم بهمن 1370 با حكم وزير علوم و آموزش عالى، دكتر مصطفى معين، و از هفدهم ارديبهشت 1374 با حكم رئيس فرهنگستان، دكتر حدادعادل؛
-
مهدى فيروزان، كارشناسى ارشد علوم سياسى، متولد 1336، از يازدهم آذر 1375 با حكم آقاى دكتر حدادعادل؛
-
مسعود فراهانى پارسا، متولد 1327، كارشناسى ارشد مديريت دولتى، از هشتم خرداد 1378 با حكم آقاى دكتر حدادعادل؛
-
احمد ارژمند، متولد 1330، كارشناسى ارشد مديريت سيستم و بهرهورى، از يكم تير 1382 با حكم آقاى دكتر حدادعادل؛
-
دكتر محمدرضا نصيرى، متولد 1324، دكترى تاريخ، از پانزدهم تيرماه 1385 با حكم آقاى دكتر حسن حبيبى.
معاون علمى
رئيس فرهنگستان مىتواند درصورتىكه لازم بداند يک يا چند معاون تعيين و آنان را در جلسههاى رسمى فرهنگستان معرفى كند. معاون علمى فرهنگستان، از ميان اعضاى پيوسته، توسط رئيس فرهنگستان انتخاب و منصوب ميشود.
برخى از وظايف معاون علمى به شرح زير است:
-
پيشنهاد افراد به رئيس فرهنگستان براى انتصاب به عنوان مديران گروههاى علمى؛
-
پيشنهاد طرحهاى پژوهشى و علمى و انتشاراتى به رئيس فرهنگستان براى ارائه به شوراى فرهنگستان جهت تصويب؛
-
پيگيرى و نظارت بر حُسن اجراى تصميمات علمى و پژوهشى شوراى فرهنگستان؛
-
برنامهريزى در براى همانديشىها و سخنرانىهاى فرهنگى و پژوهشى؛
-
برنامهريزى براى تأمين كتب و مواد مورد نياز كتابخانۀ مركزى و مركز اسناد.
معاونان علمى فرهنگستان از ابتدا تاكنون:
|
