Ji Altan Tan daxuyaniyên balkêş

Hevpeyvîn / Sîpan Norşînî – zamankurdi.com –

Rewşenbîrê navdar yê Fransî Vîctor Hugo dibê ku: “Milet, ne bi hejmara nifûsa xwe, bi rewşenbîr, zana û aqilmendê xwe dikarin mezin bibin.” Siheta camêr xweş, gotineke ku êdî hew xweş tê gotin e. Bi rastî pîvaneke sereke ye. Yên ku bi vê gotina xweş ne bawer bin bila li dîroka cîhanê binêrin û bibînin; Çi milet he ne ku bi milyonan neferên wan he ne, lê muhtacî parîyek nan û bendewarê tasek av in. Tu xêra wan ne ji wan re; ne ji mirovahiyê re he ye, her wiha nifûsa wan belayê serê wan û bargiraniya wan e. Lê hindek gel he ne ku bi yek rewşenbîrekî xwe navê xwe li hemû cihanê belav dikin, bi yek îcadekê, bi yek lêkolîneke zanyarî,  bi yek pirtûkekê ji dinyayê re dibên: “ez he me û ez miletek im”.

Ez bawer im ku 10 kesên rewşenbîrê dinyanas bi tevgerekê dikarin civatekê bi 10 mîlyonan mirov rakin ser piyan. Xwedê miletê Kurd bê aqilmend û bê kesên şareza nehêle û hejmara wan zêde bike di nav vê civatê de. Di destpêka vê sedsalê de heke 15 camêrên xwenda, zana, dinyadîtî nebûna wê îro ji Kurdîtiya me çi para me biketa?

Gelo pîvanê “rewşenbirîyê û rûsipîtiyê” çi ne? Li gor min tenê du pîvan hene, ew jî: ewil “xwenasî, dûvre dinyanasî”

Bi ya min ev herdu taybetmendî jî di camêrekî de he ye û ew kes Altan Tan e. Altan Tan li gor min beriya her tiştî lêkolînerekî baş e û baş jî dinivîse, di warê fesahat û belaxatê de jî gelek serkeftî ye; wekî ku min got xwenas e û dinyanas e.

De îja ez pê re rûniştim û bi her awayî li ser navê xwendavanê xwe min çend pirs jê kirin, ji kerema xwe ka guh bidine me!

• Ezbenî Kurd, Kurdbûnî, Pirsgirêka Kurdî… Tu kengê bi van tiştan hesiyayî, çi jê re bû sebeb kû tu li van babetan vegeriyayî û her wiha ji te re ev mesele bû kul û keser?

Binyata malbata min bi eslê xwe ji gundê Helexê ye ku li ser navçeya Midyatê ye. Bav û kalê min 180-190 sal berê ji ber “xwîniyeke” nav xwe ji gund derketine, ewil hatine zikê Midyatê (Êstel) taxa Ereban bi cih bûne, dûvre di sala 1953an de bavê min koçê Diyarbekirê kiriye. Diya min Tirk e, ji Tirkên niştecih yên Paxirmadena Elezîzê ye. Malbata dayîka min di dewra Osmanîyan de bi destê dewletê li vê axê hatine bicihkirin an go Tirkên xwemalî ne, ne yê ku bû ne “Tirk”in.

Diya bavê min Erebê ji zikê kelha zinara Mêrdînê ye . Û her wiha bavê wê serokê şaredarîya Estelê yê ewil bû. Malbata pîrka min malbateke kifş e û her kes wan nas dike, ji wan re tê gotin Malbata “Mûngan” an jî Hecî Kerîmo. Bawer im ku ev malbat ji binxetê ji Dêrezorê hatine li Mêrdînê bi cîh bûne.

Welhasil malbata min gelek malbateke rengîn e. Ji ber ku dayîka min Tirk bû li mala me exleb bi Tirkî dihate axaftin, ez sifte Tirkî, dûvre ji pîrka xwe Erebî hîn bûm. Rehma xwedê lê: Pîrka min pir ji min hez dikir, ez gelek caran li ber çongê wê bûm, her wiha di nav malê de jî ez gelek delalî bûm; ji ber ku 5 kurên bapîrê min hebûn û ez nevîyê kur yê ewil bûm.

Ez werim ser pirsa te û hevnasiya min bi ezmanê Kurdî re. Bapîrê min her çiqas di nav Erebên Midyatê de kemilîbû jî; bes xwedî rihekê Kurdewar bû, perityê musîqe, filklor  û kelepûrên Kurdî bû her wiha govendgereke navdar gula civat û dawetan bû, bi cil û bergên xwe gelek modern; lê bi rihê xwe “Kurd” bû.

-Çi dem û dewran bû naçe ji bîra min- Her roj  bapîrê min piştî nimêja sibê radibû nimêj dikir, seetekê Quran dixwend, piştî devê Qurana xwe da ser, vêca teqez, du seet jî kilamên dengbêj û stranbêjên Kurdî guhdar dikir di suhura sibê de. Baş tê bîra min Teyîbek wî yê biçûk  hebû “Philips” cihe xwe çê dikir û bandên  xwe dida ser. Ew kilam û awaz mîna terapîyekê bû ji bo wî.

– Kî bûn ên ku bapîrê te li wan guhdar dikir?

Mihemed Arifê Cizîrî, Hesen Cizîrî, Kawîs Axa, Îsa Berwarî, Meyremxan talîyê hemdemê wê Eyşe şan û w.k.d…

Dengên wan dengbêjan tu carî ji mala me kêm nedibû. Ev deng û awazên Kurdî bûn çirûskên agirê dile min yê xwenasiya min. Car caran min jî ev stranan digotin, tişta balkêş ew bû ku ez heta 13-14 saliya xwe di axaftinê de  “lalote” bûm lêbelê dema min ev stranan digotin maşallah ez bilbil bûm! Xeynî van,  meraq bi min re hebû û her tim min ji bapîrê xwe di derbarê van kilaman de pirs dikirin ka: Vê kilamê kî dibêje, li ser çi hatiye gotin, serboriya vê kilamê çawa qewimiye, lehengên wan kî ne, li kîjan erdnigariyê li hev hatiye…?

DÎYARBEKIR TU CAR NEBÛYE BAJARÇANDA KURDÎ

Ez li Dîyarbekirê mezin bûm, dikarim vî bi dilê rihet bêjim ku: Bajarê Diyarbekir li ser Kurdnasî û Kurdperweriya min zêde bandoreke erênî nekirîye, an go min Kurdîtî bi bajarê Dîyarbekirê nas nekiriye. Jixwe ez bi vî bawer im ku di dirokê de Dîyarbekir tu car nebûye “bajarçanda” Kurdî, belê hemû dew dozên di derbaên Kurdan de, xebat û bizavên siyaseta Kurd û Kurdistanê li vî bajarê bûye; lê Dîyarbekir ez nikarim bêjim bajarekî mîna Bazîd, Cizîr û Farqînê ye ku bi binemaliya xwe navenda çanda resen ê kurdan e, zimanê Kurdî tu car nebûye zimanê bajêr. Demek baş tê bîra min, tenê yên li Dîyarbekir bi Kurdî diaxifîn an mastfiroş an hêkfiroşbûn. Ji ber vê bi çand û ziman ez li Dîyarbekir ne bûm “Kurd”; ez bi kelepûr û gencîneya Kurdî yên bapîre xwe bi Kurdîtiya xwe hesiyam, dilê min wiha li nasnameya min a Kurdî tevizî. Ji bilî vê meraqa min gelek ji sosyolojiya Kurdistanê re hebû: kevneşopî, eşîr, êl, berek, axa, malmezin, rûsipî, şêx û meşayîqên Kurdistanê;  her wiha çem, çiya û banî, mêrg û kanî, mintiqe, hêl, bajar û qezayên Kurdistanê, dîrok û edebiyata Kurdan bi tevahî meraq bû ji bo min û min vana bi pirs û pirsyaran bi salixan di serê xwe de bi cîh dikir. Di malbata me de ji xeynî min kesekî wiha nebû, ne birayê min ne jî tu pismamên min.

Li Diyarbekir di ciwaniya xwe de bêguman ez bûm şahidê gelek bûyer û tevgerên siyasî. Di sala 1971an de ez hîn 13 saliya xwe de  bûm endamê rêxisteneke siyasî yê Îslamî, wê demê kurxalê min ê ku bi 5 salan ji min mezintir xwendevanê Faqulteya Tibbê bû, komeleya ku ew diçû dihat her wiha ez jî bûm yek endamekî wê. Bi vî awayî ez jî êdî bûm kesekî siyasî û tevlê xebatên siyasetê bûm. Kurdnasiya min vêca di warê siyasetê de jî pêşve çû, min bi van xebatan jî Kurdîtî nas kir;  lê ev Kurdnasiyeke siyasî bû.

POLÎTÎKA KAREKÎ GEMAR E

• Bê şik di warê dîrok, sosyolojî, dinyanasî, têkilîyên gerdûnî an jî di warê nivîskarîyê de jî tu gelek şareza yî, ji ber çi te wiha hêz û xîreta xwe da ser siyasetê?

Bi raya min siyaset û polîtîka ne yek in, siyaset: Bi her awayî “fikir” e, an go ”hizr” e, axaftin e û nivîsandin e. Dema we ji van yek kir hûn bixwazin nexwazin hûn di nav siyasetê de ne. Hevalê min yên wê dewrê hema bêje her kes di nav siyasetê de bû. Bi rastî mecbûrîyetek bû ji bo hemû xwendevanan. Yê min jî para min siyaseta” îslamî” ket, lê di ber vê de min siyaseta Kurdîtiyê jî dikir. Em werin ser mesele û wateya “Polîtîkayê”. Polîtîka, tevlêbûna hizbekê ye, bi rastî di vî warî de nizanim min tiştekî baş kir an na, ez dudil im. Birayê min ê kû 9 sal ji min biçûktir û bi her awayî heta îro ku piştevaniya xwe ji bo min texsîr nekirîye  (Elaeddîn) ji mêj ve qet ne razî ye kû ez bi meseleyên polîtîk tevdigerim, bi ya wî divê ez tenê xebatên entellektueliyê bikim dê baştir be ji bo min û ji bo civakê.

Polîtîka li hemû erdên dinyayê karekî gemar e. Polîtika bixwe  çavnebarî ye, dexesî ye, xêrnexwazî ye, fêlbazî ye, durûtî ye û wkd…Ez dikarim bêjim hemû kesên qenc û xwedîbawerî ku tevlê polîtikayê bûne gelek ezab dîtine. Di serpêhatiya mirovahiyê de Mînaka herî baş belkî Hz Elî ye. Ew Elî yê ku  Pêxemberê me (s.x.l.) ji bo wî dibê: Heke “ilm”  bajarek be; bê şik mifteha wî bajarî Elî ye.Hz. Elî hemû kûl û keserên jiyana xwe di 5 salê ku serkirdetîya dewleta îslamê kir de dît. Ji ber kû mirovên yên herî nêzî wî jî ew baş fêhm nedikirin û serwext nedibûn. Tê gotin ku Xelîfe, ji xweda daxwaz dikir, digot: “Xwedayê min hêvi dikim ku tu vî emanetî êdî ji min bistînî, ez nikarim derdên van insanan bikşînim” Xariciyan jê re digotin haşa tu “kafir î” Vêca heke haşa ew kafirbûya kî bû misilman?

Bi kurtî, polîtîka karekî zor û zehmet e, tişta herî zor ew e ku: Mirov bi tiştekî ne bawer be û mirov mecbûr be bêje, an jî mecbûr be xwe di meseleyeke hêjayê xeberdanê de bê deng bike; çiqas ji destê min tê ez xwe diparêzim. Ji gemariya polîtîkayê çend dikarim berevaniya xwe û sekna xwe dikim; lê her çiqas xîret kim jî, car caran nikarim destê xwe ji hindek qirêjiyan bişom.

Divê di polîtikayê de mirov wêrek be, cesur be. “Ew mirovê ku wundakirina meqamê xwe da ber çav û wisa bizav kir, destî wî xurt e bê minet e, bê tirs e”. Dema hûn ji mirinê metirs bin, hûn ji şer jî natirsin. Lê mirovên “jixwetirs” ku mineta her kesî li ser wan e, her tim di bin lingan de wê biperçiqin, rojek tê, gava di neynikê de li xwe dinihêrin ew bixwe jî xwe nas nakin.

SERDEST JI REXNEYAN HEZ NAKIN

• Gelo tu çiqas dikarî dengê xwe bilind bikî di nav partiya xwe (HDP) de, dema tiştên “li gor te” çewt, ne li rê, xelet diqewimin tu dikarî li ber vê yekê bisekinî an jî erka te he ye, wê çend mirov guh bidine te?

Gelek kêm!  Ji ber ku “serdest” ji rexneyan hez nakin, tehemmula wan nîn e. Dema hûn agirê muxalefetê geş bikin wê hêdî hêdî vêca li serê we xin, her wiha xelk çiqas ji we û muxalefeta we razî be wê derbeyê wan ku li serê we dixin dê zexmtir be.

GELO EZ ÇIMA Dİ VÊ PARTÎYÊ DE ME?

• Pirsgirêka Kurdî ya “hemû Kurdan e”; bi ya te, çima HDP nikare “hemû Kurdan” li ber agirê têkoşîna çareseriya pirsgirêkên wan bicivîne, sebeb çi ne?

HDP an jî partiyên ku di beriya wê de hatibûn damezrandin, bi tevahî heta îro tucar nekarîn piştgiriya hemû Kurdan bigirin. Her tim bi çepgirî û li ser hêmanên sosyalîst siyaseta xwe ava kirin. Baş tête zanîn ku Kurd hemû ne sosyalîst in ango ne çepgir in.

Îro roj ez jî di nav vê partiyê de me, lê sekna min ne ewe kû ez PKKyî me, an jî xîret kim ku hemû Kurdan bînim ser xeta PKKê, gelo ez çima di vê partiyê de me hûn ê bipirsin. Ne bi tenê ez gelek kesên mîna min (bawermend, liberal, sosyal demoqrat) em hewl didin ku Kurd bigihîne mafên xwe yên meşru, hemû hewldana me tekoşîna demoqrasiyê ye. Ez û kesekî PKKyî, tenê li ser vê esasê digîhêne hevûdû, ango di meseleya sosyalîzmê de em ne hevalbendê hev in. Heke PKK an jî HDP ji hêmanên sosyalîzmê marksîzmê û esasên çepgiriyê bêhtir, bingeha demoqrasiyê û heq hûqûqê Kurdan derxîne pêş, wê demê dikare kû kesên heta îro piştevaniya wan nekiriye jî bike hevalê xwe, wê demê her kesê bikeve bin vî barê giran û tevgera Kurdî wê qewîntir bibe.

DI HDPÊ DE HUKUMRANIYA GRÛBEKÊ HEYE

• Bêguman partiya we di hemû axaftin û daxûyaniyên xwe de peyva “demoqrasî” yê bilêv dike, hema bêje benîştê devê hemû siyasetmedarên we ye, gelo çiqas di nav xwe de demoqrat e, an jî bi ya te demoqrasî bi cîh bûye di nav vê tevgerê de ?

Mixabin bi gelemperî ez neşêm bêjim erê, gelek kêmasî hene, lê ez nikarim bêjim ku di nav  AKP, CHP û  MHP ê de jî demoqrasîyeke binecih heye, di nav van partiyan de zordestiya lîderan he ye; di HDPê de jî  hukumraniya komekê, grubekê heye. Hema bêje, hemû partî jî  ji daxwaz û bendewariyên hilbejêrên xwe dûr in, ev nabe demoqrasî;  Demoqrasî ew e kû xelk daxwaz ke û partî pêk bîne, ne ku partî çêke û xelk mecbûr bimîne û qebûl bike.

KURDISTANEKE YEK RENG NE BAŞ E

Tu Ji bo biratiya Kurdan û Tirkan pêşerojeke çawa xeyal dikî, bi ya te Tirkiyeke mezin an Kurdistaneke bi serê xwe baş e ji bo herdû gelan?

Di serê min de ev her dû jî ne baş in, Tirkîyeyeke ku derûdorê wê çeperkirî û tenê li ser esasê “Tirkîtî”yê çiqas nebaş be Kurdistaneka tenê li ser esasê  “Kurdîtî”yê û yek reng û yek aheng jî ew çend ne baş e. Ev plansaziya kirêt nexweşiya nijadperestiya vê sedsalê ye û bi ya min êdî hukmê wê nema ye. Di Rojhilata Navîn de tu erdek tune ku safî tenê “miletek” li ser dijî, em hemû milet cîranê hev in, birayê hev in, heqê herkesî li ser vê axê heye, de vêca em mecbûr in tiştekî wisa çêkin ku her milet bigihêje bextewariyê. Divê hemû sînorên Rojhilata Navîn rabin, ji bo çi sînor, tu kê ji kê cuda dikî; Nisêbîn û Qamîşlo çi be, Entab û Heleb ew e. Mabeyna Rihayê û Entabê 45 deqîqe ye, yê Entab û Heleb’ê jî 45 deqîqe ye, li Entabê Tirkmen, Kurd, Ereb dijîn li Helebê jî heman milet dijîn,  xwelîser ma ji bo çi di navbera van bajaran de sînor, barîqat, xendek hebin, çima ev milet ji hev were veqetandin eve musibet nîn e çi ye?

Ez gelek li ser vê meseleyê fikirîm bi rastî di serê min de modelek he ye: Bi ya min tişta baş ew e kû ne Tirkîye, hemû Rojhilata Navîn bibe eyalet: “Wekî yekîtiya Eyletên Rojhilata Navîn”;  ez bawer im ku pêk were wê Kurd jî Ereb jî Aşûrî jî Ermenî jî Tirk jî Tirkmen jî Sunnî jî Şî’e jî wê bigihîne mafên xwe, wê êdî di Rojhilata Navîn de xwîn neyê rijandin.

Ma ev modela ku tu dibê ne modela Osmaniyan bû?

Belê Osmaniyan jî ev model bi kar anîn. Di roja me de “Emrîka” bi kar tîne, an jî modeleke nêzî wê Swîsre bi kar tîne, çima em ê nikari bin plansaziyeke wiha bikin.

Dilê te he ye ku tu dev ji siyasetê berdî?

Li gor mantiqa xwe, ku ez li mala xwe rûnêm tefekkur bikim, vekolim, binivîsim dê baştir be; lêbelê li gor dilê min, divê ez siyasetê bikim ji ber ku ez ji vê tekoşîna dijwar hez dikim. Di pêşerojê de, de ka “mantiq” an jî “dil” wê biserkeve Xweda zane.

Şîret û tembîhên te çi ne ji bo nifşên nû yên Kurdan?

*Berî her tiştî bila bi bîr bînin ku ew “insan” in.

*Bila nebin murîdê tu tiştekî, murîdekî kor, daîma bikolin û jê bipirsin.

*Bila cîgayî (mehellî) bijîn; lê gerdûnî bifikirin, dinyanas bin, zimanên cuda fêr bibin.

*Bila xwe û heyîneyên welatê xwe nas bikin.

Pirsa min a dawî ku ez ji her kesî dikim ev e: Sê kesên di jiyana te de, ku zêde li ser te bandor kirine ji kerema xwe ji min re bihijmêre.

*Bavê min (Bedî’ Tan): Mirovekî bi xweşbîyîna xwe bê emsal bû, dema emrê Xwedê kir ez 24 salî bûm, nayê bîra min ku wî rojekê  sîlekê li min dabû.

Her tim piştevaniya min kir, rast-nerast min çi kir, wî li cem min cîh girt, di hemû biryarên min de li hemberî min bi rêzdarî tevgeriya, di jiyana min de hindek kiryarên min yên xelet çêbûn; lê ev camêr rehma xwedê lê be, teqez li hemberê van jî bi sebr û sebat bû, ew mamosteyê jiyana min bû.

*Bedîuzzeman Seîdê Kurdî: Jiyana wî gelek li ser min bandor kiriye. Ez tu carî nebûm “Nûrcî” dilê min li rê û rêbaza wan –bila min efû bikin- netevizî; lê  ez evindarekî Seîdê Nûrsî me, ew abîdeyekî rumetê ye. Ne xema wî bû mal û milkên dinyayê, bê minet bû ji hemû tiştên dinyalikê.

* Diya min û hemû heval û hogirên min: Nikarim yekî ji yekî din veqetînim, mirovên ku min wan nas kirîye û em bûne heval, hema bêje wan hemûyan li ser jiyana min miheqeq bandorek kirîye.

Sipas her şad û bextewar bî

Mala te jî ava destxweş…

Sîpan Norşînî – zamankurdi.com

sipannorsini@gmail.com