Radyoya Kurdî ya Rewanê û Xelîlê Çaçan

Hevpeyvîn / Sîpan Norşînî – zamankurdi.com –

“Tişta dê û bavê min kirin tenê ew bûye, ku eger me di malê da bi zimanê Ermenkî an jî Rûskî pirsek li wan bikira, wana bersîva me nedida, em mecbûr dikirin pirsa xwe bi Kurdî bidin.”

Bi ya min “bi kurdî xeberdan” û “Kurdî xeberdan”ne yek e. Di bilêvkirinê de belkî ev herdû hevok hevalbend in; lê bi wate dema ku mirov kûr here yê mirov fêhm bike, ji xwe ne ji hev in. Mebesta min ev e: Bi Kurdî axaftin tenê bi Kurdî bilêvkirin;  yanî tenê bi Kurdî telafûz e, ne hewce ye ku di şikeftên mêjîyê mirov de “hizir” bi hemû formên xwe bi Kurdî be û senaryoya axaftinê bi Kurdî were honandin, ev yekser wergera bê rih e. Tam, bêhn, metafor, huner, edebîyat tê de nîn e, ev ziman tenê zimanê “qisekirina têgihîştinê ” ye û her kes dikare bi Kurdî biaxife, yanî dibe ku mirov Kurd nebe dûvre vî zimanê  hîn bibe û “bi Kurdî biaxife” Lê ji bo ku mirov bikaribe “Kurdî” biaxife, divê ku mirov ji malekê Kurdbe, di bin banekê Kurdewar de kemilîbe, li ber destê dayîkeke ku bi Kurdî lorandî û çîrokbêj şîr mêtîbe, li ber çongê  bavekê ku bi Kurdî çêr û sixêfan kiribe mezin bûbe, bi lîstokên zarokên Kurd lîstibe, xewnê xwe bi Kurdî dîtibe, bi Kurdî karibe bêhn bike, bi Kurdî tam bike, bi Kurdî seh bike, bi Kurdî bikene, bi Kurdî bigirî, ji bo ku mirov bikaribe “Kurdî biaxife” divê mirov folklornas û miletper be.

Dema kesek tenê  “bi Kurdî “biaxife di destpêka hevoka wê de ji xwe mirov dizane wê çawa gotina xwe bi dawî bike û ev yek tişteke mekanîk e ziman bê rihe her wiha bê rehm e, ne avis e ji tişteke dî re, bê kelecan e û mirov li gel vê axaftina monoton bê bendewarî ye, mîna ku mirov filmekê sînemayê cara 15-20an dubare temaşe bike ye.

Lê “Kurdî” axaftin, ne wisa ye bi rehm e, zindî ye hevok li hevokan girêdide, di her giredana wê de jî sihrek he ye, ku meseleya tê axaftin di serê mirov de wek filmekê dihone, sûretê mijarê çêdike, bi rengan dixemilîne, dema behsa çem û kanîyekê bike xuşexûşa avê bi mirov dide sehkirin, bi mecaz e, bi biwêj e, ne zimanekî “çêkirî”ye ji ber xwe ve ye, xwezayî ye û mirov jê têr nabe; her tasek ku te jê vexwar tû bêhtêr tî dibî.

Di nav Kurdan de  wek akademîsyen, lêkolîner, nivîskar, siyasetmedar, bêjer û wkd.. yên ku “bi Kurdî” xeber didin gelekî ne; lê yên kû “Kurdî” xeber didin belkî jî ji sed kesan yek e. Di nezera min de yek ji wan: Mamoste Têmûrê Xelîl e.

Rojek ji rojekê dana êvarê min nîyet kir ku ez ji malê derkevim, min kinc û lîbasê xwe li ber xwe kir, dor hat ku ez kompîter û televizyona xwe bigrim pacên malê bidime ser û derkevim, hew mi dî ev camêr (Têmûrê Xelîl) di programeka televizyonê de rûniştîye û xeber dide, ne xelet bim mijar radyoya Rewanê û xebatên bavê wî bû. Bi dengeke dawûdî û nerm û helîm digot û digot, ez dudil mam ka temaşe kim an derkevim derve, de mi got ka deh deqîqekî lê sêrkim wisa derkevim, mifteha malê di deste min de hazir, sakoyê xwe jî min lixwe kirî, ez ji bo 10 deqîqeyan li ber televizyonê rûniştim, wey bavo! Vê camêrê bi Kurdîya xwe yê nazik û nazenîn yek seetekê min mîx kir bi cîhê min ve. Hew min dît bêjer got de bi xatirê we! Mifteha min ê hesin di nav lepên min de bûbû av. Seet bû derengî û min saqoyê xwe ji xwe kir û ez derneketim derve wê şevê. Vêca ev “Kurdî”ya bi sêhr nîn e, çî ye? Belê Têmûrê Xelîl “Bi Kurdî” naaxife, “Kurdî”  diaxife.

Min pê re heypeyvîneke berfireh kir, mala wî ava ji min re derîyê dilê xwe vekir.

“De ka guh bidine me” min çi jê pirsî û wî çi gote min.

Tu ji maleke rewşenbîr û kurdperwer î; hemû efradên mala we bi xîretkêşî, barê Kurdnasîyê li pişta xwe kirin û bi deh salan xizmeta Kurdewarîyê kirin. Bê guman tu di bin vî banê de kemilî. Ez dixwazim tu hindek behsa bavê xwe Xelîlê Çaçan û dayîka xwe Eznîva Reşîd bikî, têkilîyên we çawa bûn, tembî û şîretê wan çibûn ji bo te û xuşk û birayên te?

Ez li paytexta Ermenîstanê ji diya xwe bûme û li paytext jî zêde kurd tune ne. Li dibistanê, derva, nava cînaran û hevalan da jî kurd tunebûn, xwendin jî cem me bi ermenî û rûsî bû, kurdî tunebû. Hinek kes ser wê bawerîyê ne, ku kurdîzanîna min ji wê ye, ku em li welatekî azad da dijîtin, zordarî li ser me tunebû, lema kurmancîya min xweş e. Hinek jî dibêjin, ku bal me dibistanên kurdî hebûn, lema. Hinek jî dibêjin, ku dê û bavê te welatparêz bûne û tu hînî kurdî kirine.

Ev hemû jî ne rast in. Tiştê dê û bavê min kirine, tenê ew bûye, ku eger me di malê da bi zimanê ermenî an jî rûsî pirsek li wan bikira, wana bersîva me nedida, em mecbûr dikirin pirsa xwe bi kurdî bidin. Bersîvên pirsên wan jî, eger me bi ermenî an jî bi rûsî bida, digotin em fêm nakin hûn çi dibêjin, em mecbûr dibûn bi kurdî bidin.

Malbeta me belkî yekemîn malbet e li tevaya Kurdistanê, ku neferên wê bi tevayî weke 100 salan bi profêsyonalî karê rojnamegerîya kurdî bi xurtî kirine. Ango, 100 salan di rojê da bi kêmanî 8 sietan ew kar kirine. Bavê min – Xelîlê Çaçan 24 salan serok û berpirsyarê radyoya kurdî ya Rewanê bûye (ji sala 1957an heta sala 1981ê), diya min – Eznîva Reşîd 27 salan bêjera wê radyoyê bûye (ji sala 1955an heta sala 1982an), ango bêjera kurdî a yekemîn bûye li cihanê, keça min – Mîdîya ji kurdên Sovyet yekem kes e, ku fakûltêya rojnamegerîyê ya Ûnîvêrsîteya Yekîtîya Sovyet ya sereke ya ser navê M.Lomonosov li Moskvayê temam kirîye û gotarên wê di gelek rojname û kovarên kurdî, ermenî û rûsî da çap bûne, wek ”Armanc”, ”Novîy Kurdîstan”, ”Roja Nû”, ”Ankaxûtyûn”, ”Sûdarûşka” û yên din. Têmûr bi xwe jî zêdeyî 40 salan e di wî karî da ne û niha jî berpirsyarê vêrsyona kurdî ya malpera www.riataza.com e.

 Ji mêj ve Kurdên Sovyetê bi xebatên xwe yên rewşenbîrî umîd û hêvî bûn ji bo hemû Kurdên dinyayê; hema bêje hemû tiştên ewil bi destê wan çêbûn: Kovar, roman û wkd… Bi ya te, çima ev agir li nav Kurdên sovyetê ewqas geş bû?

Sebebek ew bû, ku Dewleta Sovyet îmkanên pêşxistina çand û edebîyeta hemû miletên kêmjimar dabû, di nav wan da mafê kurdan jî. Sebebê din jî ew bû, ku piraniya ronakbîrên me bi dînê xwe va êzdî bûn û neketine bin barê “biratiya musulmaniyê”, ango neheliyan û kurd man. Eksî wê, li Azerbêcana cînar da jimara kurdan ji kurdên Ermenîstanê û Gurcistanê 14 caran zêde bû, lê ewana hema bêje bi temamî heliyan, ji ber ku musulman bûn û biratiya wan ya dînî bi aziriyan ra bû bela serê wan. Sebebê 3an jî ew bû, ku em nû ji Kurdistanê mihacir bûbûn, xênî kurdî me zimanekî din nizanibû, ango kurdiya me baş bû. Welatparêziya me û hisreta me di hindava welatê me (Kurdistanê) û gelê me da bûne bingeh, ku em xizmetî gelê xwe û welatê xwe bikin.

Ez dixwazim hindek jî tu behsa Radyoya Rewanê ji me re bikî, ku di wan salan de sitarek bû û Kurdên çar perçeyan; kul û keser û xem û xeyalên xwe yê zingargirtî pê dihewandin. Xebat çawa dihate kirin, çend xebatkar hebûn, zehmetî çibûn?

Dem û dewranên ku têlêvîzyonên kurdî li cihanê tunebûn, radyoyên kurdî jî pir kêm bûn, dengê radyoya Rewana Ermenîstanê di karê hişyarkirina gelê kurd de li tevaya Kurdistanê û cihanê roleke pir mezin lîst. Xurtbûna wê radyoyê bi wê yekê va girêdayî bû, ku ew ya dewletê bû, bi biryara Moskvayê hatibû vekirin. Şansê kurdan baş bû, ku Moskvayê navbenda pêşketina çand û edebîyeta kurdî li tevaya Sovyet Ermenîstan hilbijart, ji ber ku kurdên wê komarê di hêla zimanê kurdî, welatparêziyê, zanebûnan va berbiçav diketin.

Ji bo ku xwendevan bizanibin ka miletê kurd bi çi heyecanê û hewasê guh dida radyoya Rewanê, ezê çend fikirên serokê Înstîtûya Kurdî ya Parîsê Kendal Nezan bînim, ku ewî li Rewanê, ji serokê radyoyê Xelîlê Çaçan ra gotibû. Birêz Kendal gotîye:

“Li Kurdistana Bakur kesên ku dixwestin ji xwe ra radyo bikiriyana, her tenê ji bo xatirê dengê Rewanê dikirîn û wan deman dihatine dikanan, dema radyoya Rewanê dest bi weşanên xwe dikir. Eger ew radyo dengê Kurdên Ermenîstanê baş bikişanda, dihate wê maneyê ku ew radyoyeke baş e. Û hîç caran ew pêl nediguhstin.”

Radyoya Rewanê berî her tiştî bi sitiranên xwe va navdar e. Dengê Şeroyê Biro, Efoyê Esed, Bêmalê Keko, Sûsîka Simo, Belga Qado, Memoyê Silo, Reşîdê Baso, Aramê Tîgran, Şivanê Perwar, Zadîna Şekir, Memê Xudo, Aslîka Qadir, Fatma Isa, Mehmedê Mûsa, Egîtê Têcir, Şebabê Egît, Batalîkê Şîrin, sazbend Şamilê Beko, Xelîlê Evdile, Egîtê Cimo û gelekên din bi dehan salan şabûn û bextewarî kirine her maleke kurdan.

Ev kar bi saya serê aqilmendiya serokê radyoyê û xebatkarên wê pêk hatîye. Texmîn bikin, ku dengêbêjên kurdan ne profesyonal bûn, sazbend jî amator bûn, lê wek dibêjin, dayîna Xwedê di ser wan da zêde dibû û ew dibûne profesyonalên rasteqîn. Zehmetiya qeydkirina sitiranan ew bû, ku dengbêj ji gundekî bû, sazbend, ango defçî, zirneçî û yên din ji gundên din bûn, gerekê ji bo qeydkirina her kilamekê wana berevî ser hev bikin, bînine Rewanê, çend rojan bi hev ra cêribandinan bikin, heta sitiranekê qeyd bikin. Û bi vî awahî, 1.700 sitiran hatine qeydkirin. Bifikirin, ku dengbêjek li serê çiyê ye, xweş distirê, wî tînine Rewanê bona ku li stûdiyoyê dengê wî qeyd bikin. Dengbêj jî cara pêşin e tê Rewanê, wî dikine odeyekê, rêjîsor û opêrator li dorê diçin-tên û dibêjin dest pê bike bistirê. Dengbêjên me jî xwe şaş dikirin, xûdan di ser wan ra davît heta ku sitiranên wî qeyd dikirin, roj û heftê derbaz dibûn.

Nimûneyeke din: Şeroyê Biro li paytexta Gurcistanê – bajarê Tbîlîsiyê dima û nedixwest ku bihata Rewanê bona dengê wî qeyd bikin. Xelîlê Çaçan ser heft rojan bi taybetî ji bo ku dengê Şero qeyd bike, ji ciyê kar destûr xwest, çû Tbîlîsiyê, sazbendên kurd peyda kirin, studyoya radyoya Tbîlîsiyê kirê kir, hemû sitiranên Şero qeyd kir û anî. A Şebebê Egît jî wisa, ku li bajarê Têlava Gurcistanê dima.

Zehmetî ewqas pir bûn ku heta henek jî jê derdiketin. Dengbêjekî pir navdar hebû, nedihate radyoyê bona dengê wî bê qeydkirin. Sebebê nehatina wî jî ev bû: ”Heyran, ez xirab bistirêm, guhdar wê bêjin kurê kerê nikare bistirê; ez baş bistirêm, milet wê bêje ev kurê kerê çi xweş distirê…”. Lê dawî baş bû, wî dane qanekirinê, hat û sitira.

Her sitiranek xwedî dîrokekê ye. Ez nimûneyeke sitiranekê bînim.

Berî 40 salan du hevalên min li Rewanê, paytexta Ermenîstanê sitiranek çêkirin li ser Barzaniyê Mezin. Navê sitiranê ”Mêrê Mêrxas” bû. Yekî gotin çêkirin, yekî jî muzîka wê. Ew dane Aramê Tîgran, ku ji bo radyoya Rewanê bistirê. Aram got ez nastirêm, ji ber ku wan deman li Ermenîstanê dima û ditirsiya, ku ermenî wê jê ra bêjin tu ermenî yî, lê tu pesnê serokê Kurdan didî. Hevalan ew sitiran dane min ku ez bistirêm. Min got ezê bistirêm. Lê serokê radyoyê Xelîlê Çaçan bavê min bû û gote hevalan: -Ez û xanima xwe li radyoyê kar dikin, nabe ku kurê min bistirê, ji ber ku wê bêjin ew û xanima xwe kar dikin, ne bes e, kurê xwe jî tînin. Heval çûn bal serokê radyoya Ermenîstanê ser bavê min şikyat kirin, ku çima nahêle ez bistirêm. Serok ji bavê min ra got, ku sûcê Têmûr nîne, ku kurê te ye. Û min ew kilam sitira. Radyoya Rewanê di bin kontrola Moskvayê da bû û ji wir dihate birêvabirin. Carina ji bavê min ra têlêfon dikirin, digotin: -Kilama ser Barzanî mehekê nedin. Paşê têlêfon dikirin, digotin, ku wê kilamê her ro bidin. Me ji wir texmîn dikir, ku pêwendîyên Sovyetê bi Îraqê ra hey baş dibin, hey xirab dibin.

Hindik kes zanin, ku sitiranên Şivanê Perwar cara pêşin bi radyoya Rewanê hatine belavkirin. Ku kompozîtorê Sovyet yê bi nav û deng A. Çxîkvadzê gotîye: ”Dengê stiranbêjê kurd Memoyê Silo tam ji bo opêrayê ye”.

Qedrê sitiranbêjiyê (herwiha parastina folklora Kurdî bi tevayî) bal Kurdên Ermenîstanê û Gurcistanê pir bilind bû. Ji bo nimûne, profêsorê mezin Şekroyê Xudo di dawetan da destê xwe dida ber pela guhê xwe û distira… Doktor Taharê Emer bilûrvanê me yê herî navdar bû.

Niha jî ser dîroka bingehdanîna wê radyoyê ji destpêkê heta îro:

Radyoya Kurdî ya Rewanê 16ê sibatê sala 1955an wek test vebû. Wê demê Casimê Celîl rêvebirê radyoya Kurdî bû, Eznîva Reşîd jî bêjer bû. Di heftêyekê de çar roj bûn, ew jî bi 15 deqeyan. Piştî du salan, sala 1957an biryar kirin wê radyoyê ji testê derxin û bikine radyoya dewletê. Komîsyona taybetî ya ji 12 zaneyên kurdan û ermenîyan, nûnerê radyoya Moskvayê dema karê Casimê Celîl di nava du salan da kirîye nihêrin, dîtin ku hema bêje hîç sitiranek nedaye qeydkirinê, serederî li karê xwe nake, dengbêjên ku hatine sitiranan bêjin, qebûl nekirîye. Bi yekdengî biryar dikin wî ji kar derxin û Xelîlê Çaçan Mûradov bikine serokê radyoyê. Dema Xelîlê Çaçan bû serok, hêvî ji komîsyonê kir ku Casimê Celîl di radyoyê da bimîne, ango li ber destê wî kar bike, bona bê kar nemîne. Wisa jî bû, Xelîl beşa sitiranan da wî. Xelîlê Çaçan bû serok û heta sala 1981ê wek serok ma (24 salan) û Casimê Celîl jî ber destê serokê radyoyê 6 salan kar kir. Ango Casimê Celîl du salan (ango 24 mehan) bûye serokê radyoya testê, ango radyoya ne resmî lê Xelîlê Çaçan 24 salan serok bû û dema radyoyê jî her ro bû û 90 deqe bû.

Ezê sureke wê radyoyê dîyar bikim. Dema Mustefa Barzanî sala 1957an ji Moskvayê hate Ermenîstanê û bû mêvanê radyoya kurdî, ji serokê wê Xelîlê Çaçan ra got: “Rola radyoya Kurdî ya Yêrêvanê di karê hişyarkirina gelê Kurdistanê da pir e. Em çi alîkarî dikarin bidine we?” Xelîlê Çaçan nameyek nivîsî, da Barzaniyê Mezin, ku bide serokê Sovyet Nîkîta Xrûşçov û jê hîvî bike wextê radyoyê zêde bikin.

Piştî 3 mehan wextê radyoyê bi du caran va zêde bû.

Dewlemendiyeke radyoya Rewanê herwiha pîês-şanoyên wê ne jî. Yên wek ”Elenewêrek”, ”Xecê û Sîabend”, ”Memê û Zînê”, ”Bê qelen”, ”Hisret”, ”Meriv gerekê pêşekê bizanibe”, ”Gîkor”, ”Memê û Eyşê”, ”Zembîlfiroş” û yên din. Bidine ber çavan, ku ew pîês piştî kar dihatine amadekirinê. Qîmetê wan pîêsan herwiha ew e jî, ku serokê radyoya Ermenîstanê M. Ayvazyan rojekê ha got: ”Pîêsa nivîskarê ermenîyan Hraçya Koçar ya bi navê ”Hizret” ermenîyan jî çêkirîye, Kurdan jî. Lê ya Kurdan ji ya Ermeniyan baştir derketiye”, ew jî wê demê gava hemû artîstên Ermeniyan profesyonal in lê yên Kurdan ne profêsyonal in.

Ev hemû kar bi saya serê serokê radyoyê Xelîlê Çaçan Mûradov, cîgirê wî Qaçaxê Mirad, serwêrên parê Fêrîkê Ûsiv, Şikoyê Hesen, Mirazê Evdo, Mikayêlê Reşîd, Sîma Semend, Emerîkê Serdar, Keremê Seyad, Eznîva Reşîd, Sêvaza Evdo, Barîyê Mehmûd, Hamoyê Rizgo, Wezîrê Eşo û yên mayîn pêk hatîye. Bextê min lê xist min jî ji sala 1981ê heta sala 1984an di wê radyoyê da wek yek ji berpirsyaran kar kir.

Niha em binihêrin ku ronakbîrên Kurd derheqa karê radyoya Kurdî ya Rewanê û serokê wê Xelîlê Çaçan da çi dibêjin:

Di hejmara ”Nûdem”ê ya 31ê, rûpelê 75an da mamostaya naskirî, sitiranbêja kilama ”Welatê me Kurdistan e” Aslîka Qadir wa dinivîse: ”Xizmeta Xelîlê Çaçan di radyoya kurdî ya Yêrêvanê da gelekî mezin e. Dema serokatîya Xelîlê Çaçan beşa mûzîka kurdî gelekî dewlemend bû. Piştî Xelîlê Çaçan ez dikarim bêjim ku hîç tiştek nehate kirinê, her tişt hate rawestandin. Bira hevalên din yên ku keda wan di vî karî da heye min bibaxşînin, lê em gerekê rastîyê bêjin û çi di radyoya Yêrêvanê da hate çêkirinê, wî ciwamêrî kir”. Ango berî Xelîl jî, piştî wî jî kar nehatîye kirin. Lê helbestvanê hêja, doktor Eskerê Boyîk di gotara xwe ya li www.xelkedondurma.com (24.06.2005) ya bi sernivîsara ”Para axaftinên kurdî ya radyoya Yêrêvanê” da dinivîse: ”Sala 1957 an wek berpirsyarê beşê Xelîl Mûradov hate kivşkirin û bîst çar sala serokatî li parê kir. Evdekî xêrxwez, xerîbdost û zane bû. Gerekê bi heqî bê gotin ku karê bingehîn dema wî rewşenbîrê welatparêzî hêja da hate kirin. Wedê axaftinên rojane zêde dibûn. Dengxana radyoyê bi kilam û awazên kurdî dihate dagirtin. Xelîlê Çaçan Mûradov nivîskar bû. Ev pirtûkên wî yên edebî û zargotinî hatine weşandin: Morîyê Nenê, Du destan, Qisên cimetê û Kilamêd Kurda”, van dawîyan jî weşanxaneya ”Lîs”ê hemû berhemên wî bi latînî derxistin.

Em binhêrin ka derheqa karê Xelîlê Çaçan da di hejmara rojnameya “Rya teze” ya sala 1981ê da (hejmar 3414, 18ê çirîya pêşin) bi îmzeya Xebatkarên rojnameya “Rya teze” li ser mirina Xelîlê Çaçan çi hatîye nivîsarê: “Hema bêje hemû sitiranên kurdî (ji 1400î zêdetir) ku niha li dengxaneya radyoya Ermenîstanê da têne parastinê, bi saya serê Xelîlê Çaçan hatine dengnivîsandinê (qeydkirinê). Eva dewlemendtîya miletê me ya pir bi qîmet e. Û ji wan sitiranan her yek heykelekî herî baş e bona bîranîna rehmetî Xelîlê Çaçan”.

Xebatên te yên roja me çi ne, tu niha bi çi mijûl î?

24 saetên Têmûrê Xelîl bi kar û barên nivîsandinê dagirtîne. Gotaran dinivîse, wergeran dike, pirtûka xwe ya nû amade dike, arşîva rehmetiyê bavê xwe ji çapê re amade dike, berhemên kurdzanên cihanê berdewam werdigerîne kurdî, berpirsyarîya malperê dike. Hinek ji wana çap bûne, yên din jî ber çapê ne, lê weşanxaneyên kurdî xwe nadine ber vî karê pîroz. Heta yek ji wana ji min ra got: ”Te bi tirkî wergeranda, me yê çap bikira”. Eger hinek sponsor û weşanxane xwe bidine ber vî karî, bira ji kerema xwe bi wergervan ra bikevine têkilîyê. Texmîn bikin, ku bi dehan kurdzanên ne kurd, her yek ji wana 30-40 salan karê kurdzanîyê kirine, ji bo xatirê kurdan çûne zimanên biyanî fêr bûne, bona bikaribin belgeyên ser kurdan bi kar bînin û em jî wan pirtûkên delal yên bi zimanên biyanî bi kurdî çap nakin. Ev pirtûkên jêrê amade ne bo çapê:

1.”Kurd di dema şerên Rûsîyayê bi Farizistanê û Tirkîyê ra”, ya serhing A.Avêryanov, sala 1900î bi rûsî çap bûye (berî 115 salan), 580 rûpel.

2.”Kurdistana nû”, 500 rûpel, Moskva, sal 1990. Navbenda Lêkolînên Kurdî li Moskow bi serokatîya Şekroyê Xudo bi rûsî çap kirîye.

3.”Kurdên Azirbêcanê” ya A. Bûkşpan, 120 rûpel, sala 1932an li Bekuyê bi rûsî çap bûye.

Evan hersê pirtûkana bi daxwaza Înstîtûta Kurdî ya Parîsê hatine wergerandin û kî bixweze çap bike, gerekê ji Înstîtûyê destûrê bistîne.

Herwiha evana jî ji bo çapê hazir in:

”Bawermendîyên kurdên êzdî” ya Emînê Evdal, 220 rûpel, sal 2006, Yêrêvan. Ji ermenkî hatîye wergerandin.

Cildeya pirtûka M. Lazarev ya 3an ya bi navê ”Kurdistan û pirsa kurdan (1923-1945)”, ku sala 2005an li Moskvayê bi rûsî çap bûye, 310 rûpel e.

Pirtûka Alêksandr Pûşkîn ya bi sernavê “Rêwîtîya li Erzurumê di dema gera sala 1829an da” (ser êzdîyan e), bi rûsî çap bûye, 90 rûpel e.

Problemên rewşenbîrîya Kurdî çi ne?

Problêma sereke bêdewletbûn e. Eger dewlet hebûya, hemû rewşenbîr wê bigihîştana hev, karê xwe bi profesyonalî bikirana û xizmetî gelê xwe û welatê xwe bikirana. Eger îro bo her rewşenbîrekî me karê pêşxistina çand û edebîyeta kurdî pir caran karê duyemîn e (ji ber ku ewana mecbûr in li ciyekî din kar bikin, bona mala xwe xwedî bikin û karê ji bo gelê xwe piştî karê xwe ê fermî dikin), lê dema bibe karê yekemîn, ango maeşê wan ji karê nivîsara wan bê, wê demê rewş bi carekê va berbi başiyê va wê here.

Te hemû emrê xwe daye ser gotar, werger, nivîs û xebatên ku bavê te kirîbû. Şev û roj a te tune tu dixebitî- destxweş-; lê ez di vê meraqê da me: Kurd li hember vê ked û emegê çiqas eleqedar in, an jî tu dibêjî bazar kesat e?

Rewş ji berê gelek çêtir e. Berê pêwendîyên me bi kurdên Kurdistanê ra hema bêje tunebûn, karê ku me dikir nedigihîşte Kurdistanê (xên ji sitiranên me, ango xênî karê radyoya me), niha bi saya çapkirina pirtûkên me bi tîpên latînî û erebî li Kurdistanê, rewş pir bi başîyê va guhêrî. Berê pirtûkên kurdî bi kalîteya xwe baş bûna, ne baş bûna, ferq nedikir, milet kêm dixwend. Niha milet pirtûkên baş dikire, dixwîne. Hebûna bi dehan weşanxaneyên kurdî îsbata wê yekê ye. Îro bi dehan radyo, TV, malperên kurdan yên ser dereceya bilind hene, milet wana baş dişopîne û bi wan va têgirêdan.

Em werin ser meseleke cuda; Her wiha tu rexnegir î, bi ya te bi tevahî rewşa weşangeriya Kurdî çawa ye, Tv, radyo, kovar, li ser rihekê Kurdewar dikarin weşanên xwe bikin, kadroyên baş çêbûne an na?

Bi tevayî rewşa weşangerîya kurdî baş e, ew riya ku kurd di wî karî da di demeke kurt da derbaz bûn û gihîştine dereceya profesyonalîzmê, ji miletên din ra demeke deh caran zêdetir lazim bûye. Lê ezê li vira ser deqeyekê karê te ji dest te bigirim û ezê pirsekê ji te bikim. Ez yekemîn kes im, ku di hemû rojname û radyoyên fermî yên kurdî yên Yekîtîya Sovyet û Rûsîyayê da xebitîme. Di rojnameya ”Rya teze”, di radyoya kurdî ya Rewanê da wek berpirsyar, di radyoya kurdî ya ”Dengê Rûsîyayê” da li Moskvayê. Ango, 30 salan, rojê bi kêmanî 8-10 sietan min karê weşanên radyoya kurdî û rojnameya kurdî kirîye. Xên ji wê, 5 salan bûme cîgirê berpirsê rojnameya Navenda Çanda Kurdî li Moskvayê ya bi navê ”Golos kurda” (”Dengê Kurd”), ku bi rûsî, lê ser kurdan çap dibû, 8 salan bûme endamê redaksyona kovara ”Roja Nu” li Swedê, niha jî berpirsyarê vêrsyona kurdî ya malpera www.riataza.com im, ku bi kurdî ye. Vêca pirsa min ev e: -Bo çi hîç têlêvîzyoneke kurdî, hîç kovareke kurdî, hîç radyoyake kurdî, hîç weşanxaneyeke kurdî hewcê vî kesî nîn e? Ew jî wê demê, dema ez jî, tu jî zanin ku kurd pir hewcedarê kadroyên profesyonal in.

Şîret û tembîyê te çi ne li nifşên nû?

Ne hedê min e ez şîretan li law û keçên gelê xwe yê aqilmend û kevinare bikim. Lê ez dikarim tenê bawerîyên xwe ji wan ra bêjim. Ev karê min yê bi salan ji bo gelê min ez kirime mirovê herî bextewar, herî dewlemend li cihanê. Xwe ji vê bextewarîyê û dewlemendîyê mehrûm nekin.

Pirsa min a dawî ku ez ji her kesî dikim ev e: Sê kesên di jiyana te de, ku zêde li ser te bandor kirine ji kerema xwe ji min re bihijmêre.

Yek bavê min Xelîlê Çaçan e, ku di dema karê xwe yê serokatîya radyoyê yê 24 salan da bi mîlyonan kurd şîyar kirine; yek Mistefa Barzanî ye, ku kurd û Kurdistan li cihanê da naskirin û dawî bi saya keda wî ji me ra Kurdistaneke hema bêje serbixwe ava bû; yek jî malbata Bedirxanîyan e, ku hemû hebûna xwe, zanebûnên xwe kirine xizmeta gelê xwe.

Malava her serfiraz bî.