ΜΙΑ ΞΕΧΩΡΙΣΤΗ ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ ΒΑΣΙΣΜΕΝΗ ΣΤΟΝ ΘΟΥΚΥΔΙΔΗ

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Παρακολούθησα στο Θέατρο Τέχνης την παράσταση “Θουκυδίδης Δραματικός: Πόλεμος, Βίαιος Διδάσκαλος”, που ήταν καλλιτεχνικό αποτέλεσμα του προγράμματος “Thucydides Dramaticus: The Theater of War” που διοργάνωσε το Hellenic Education & Research Center (HERC), με την αποκλειστική υποστήριξη του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. 

Η παράσταση ήταν μια όντως πρωτότυπη δραματοποιημένη απόδοση αποσπασμάτων της Ιστορίας του Πελοποννησιακού Πολέμου του Θουκυδίδη. 

Το κείμενο – δραματουργία του φιλολόγου Γιάννη Λιγνάδη ήταν μια έντεχνη συρραφή ιστορικών γεγονότων ανθολογημένων από τα πέντε πρώτα βιβλία της Ιστορίας του Θουκυδίδη. Εύστοχη, πραγματικά, η επιλογή – ενδεικτική της Θουκυδίδειας γραφής και ιστορικής αντίληψης – αλλά σπουδαία και η μετάφραση. Ρέουσα και σε ορισμένα σημεία έως ποιητική. Ευτυχώς η δουλειά του Γιάννη Λιγνάδη αποτυπώθηκε σε μία έκδοση από το Μορφωτικό και Ερευνητικό Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού. Εκεί υπάρχουν και κείμενα που δεν χρησιμοποιήθηκαν στην παράσταση. 

Το προσαρμοσμένο θεατρικά κείμενο απέδωσαν εξαιρετικά σπουδαστές και απόφοιτοι Δραματικών Σχολών και Κλασικών Γραμμάτων από την Ελλάδα, την Τουρκία και τις ΗΠΑ, σε θεατρική διδασκαλία Δημήτρη Λιγνάδη και με την σκηνοθετική ματιά του Γιάννη Παναγόπουλου. Μια ματιά που ανέδειξε τον λόγο, στην απόλυτη υπηρεσία του οποίου ετέθησαν και τα όποια σκηνοθετικά ευρήματα. 

Εξαιρετικές και οι μουσικές επιλογές - οργανικά δεμένες με τις επιμέρους σκηνές - συνέβαλαν στην θεατρική και συναισθηματική ατμόσφαιρα. 

Οι νέοι σπουδαστές – ηθοποιοί μας συνεπήραν με την ορμή της νιότης τους, αλλά και το πάθος τους για το κείμενο, το οποίο φαίνεται πως τους συνείχε! Σημειώνω ιδιαίτερα την παρουσία της νεαρής Τουρκάλας, η οποία και με εκφραστικό τρόπο, μετά τον μονόλογό της στα τουρκικά, τραγούδησε στα ελληνικά το «Νανούρισμα» του Νίκου Κυπουργού («Βλεφαρό μου…»). 

Με το τέλος της παράστασης μου ήρθε στο μυαλό ο αείμνηστος Τάσος Λιγνάδης, ο οποίος σε μια επιφυλλίδα του μας παρέπεμπε στον μεγάλο ιστορικό. Έγραφε: «Στον Θουκυδίδη υπάρχει μια διαπίστωση: Η αιδώς σωφροσύνης πλείστον μετέχει, αισχύνης δε ευψυχία. Αλήθεια! Είναι λοιπόν άξιος μονάχα περιφρόνησης, ο άφρων, που προσβάλλει το δικό του πρόσωπο, καταργώντας την προστατευτική του κύρους του λειτουργία του αυτοσεβασμού και γίνεται αναίσχυντος, αποδεικνύοντας την φύση της ψυχής του, δηλαδή την ολιγοψυχία και την ανανδρία. Η ΑΙΔΩΣ και η ΔΙΚΗ ως ελλείψεις, χαρακτηρίζουν το άθλιο ήθος μιας ζωής και συνθέτουν μια πρακτική νοοτροπία συμβιώσεως, που δεν απέχει από την δολιότητα, την συκοφαντία και την εξαπάτηση.» («Καταρρέω», Αθήνα 1989). 

Μα για τις μέρες μας μιλάει; Σκέφτομαι… 

Αλλά και ο «Πόλεμος, Βίας Διδάσκαλος» της παράστασης, μου θύμιζε συνεχώς τον πόλεμο στην Συρία και τις δραματικές επιπτώσεις του στην περιοχή αλλά και σε όλο τον πλανήτη. 

«Καὶ ἐπέπεσε πολλὰ καὶ χαλεπὰ κατὰ στάσιν ταῖς πόλεσι, γιγνόμενα μὲν καὶ αἰεὶ ἐσόμενα, ἕως ἂν ἡ αὐτὴ φύσις ἀνθρώπων ᾖ …ἐν μὲν γὰρ εἰρήνῃ καὶ ἀγαθοῖς πράγμασιν αἵ τε πόλεις καὶ οἱ ἰδιῶται ἀμείνους τὰς γνώμας ἔχουσι διὰ τὸ μὴ ἐς ἀκουσίους ἀνάγκας πίπτειν• ὁ δὲ πόλεμος ὑφελὼν τὴν εὐπορίαν τοῦ καθ’ ἡμέραν βίαιος διδάσκαλος καὶ πρὸς τὰ παρόντα τὰς ὀργὰς τῶν πολλῶν ὁμοιοῖ.»

Θουκυδίδης, Γ’ 82

Ο ΤΑΣΟΣ ΛΙΓΝΑΔΗΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΥΣΙΚΗ ΣΤΟΥΣ "ΠΕΡΣΕΣ" ΤΟΥ ΚΘΒΕ ΤΟ 1978

Του Παναγιώτη Αντ. Ανδριόπουλου 

Με αφορμή μια εκδήλωση-παρουσίαση του βιβλίου του Τάσου Λιγνάδη "Κριτικές θεάτρου - Αρχαίο δράμα (1975-1989)", Αθήνα, 2013, 563 σελ.(+ ευρετήρια προσώπων, θεατρικών έργων, θεατρικών οργανισμών), που κυκλοφορήθηκε από το Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη, είχα γράψει τα δέοντα στην Ιδιωτική Οδό. 

Επαναλαμβάνω ότι τον Τάσο Λιγνάδη τον θεωρώ Διδάσκαλο του Γένους και προσωπικά του χρωστώ μεγάλη ευγνωμοσύνη, διότι μ' αυτόν μεγάλωσα κι ας μη το ξέρει. Διάβαζα φανατικά τις θεατρικές κριτικές του, ρούφαγα τα πονήματά του για τον Ελύτη, τον Γκάτσο, το Αρχαίο Θέατρο και το Ευρωπαϊκό, τον Λόρκα, τον Χουρμούζη. 

Τώρα διαβάζω σαν προσευχή τις κριτικές για το Αρχαίο Δράμα και θαυμάζω πραγματικά την σπάνια διεισδυτική ματιά του και την ακρίβεια της κριτικής του πένας. 

Οφείλουμε χάριτας στην επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Αθηνών, Καίτη Διαμαντάκου-Αγάθου, τόσο για την επιμέλεια του τόμου αυτού, όσο και για την κατατοπιστικότατη εκτενή εισαγωγή. 

Θα επανέρχομαι κατά διαστήματα σ’ αυτές τις κριτικές. Για τώρα στέκομαι σε μια απ’ αυτές που παρουσιάζει και μουσικολογικό (!) ενδιαφέρον. 

Στην κριτική του για τους Πέρσες του Αισχύλου από το Κ.Θ.Β.Ε. στην Επίδαυρο το καλοκαίρι του 1978 (η κριτική δημοσιεύτηκε στα Επίκαιρα στις 24 Αυγούστου 1978), ο Λιγνάδης προβαίνει σε καίριες παρατηρήσεις σχετικά με την μουσική της παράστασης που έγραψε ο συνθέτης Χριστόδουλος Χάλαρης. Διατυπώνει, όμως, και σημαντικές θέσεις γύρω από την ...ακανθώδη –για τους μουσικολόγους, τουλάχιστον –σχέση βυζαντινού μέλους και ανατολικής μουσικής. 

Παραθέτω στη συνέχεια το σχετικό απόσπασμα (σ. 123) χωρίς να το σχολιάσω περαιτέρω. Ο νοών νοείτω. 

"Ο κ. Χρ. Χάλαρης μας έδωσε με «αρετήν και τόλμην» τη μουσική διάσταση του έργου. Εγκλιμάτισε την παράσταση με την υποβλητικότητα του ριζικού μας «σκοτεινού» ήχου, αξιοποιώντας την περιουσία του βυζαντινού μέλους και του δημοτικού τραγουδιού. Με την επισεσυρμένη φωνή, τον μελισμένο τόνο της εκκλησιαστικής εκφοράς του ιερού αισχυλικού λόγου ή με την κορυβαντική μανία, που «ανατόλιζε» σε ορχηστική και φωνητική έξαρση (υπαινιγμός δερβισικής αντιστοιχίας), η μουσική μας πυροδότησε με μια αίσθηση ιθαγένειας στην ευρασιατική της αντίληψη. Σωστά! Η ελληνική θρέψη φανέρωνε πάντα την ανατολική τροφή. Γι’ αυτό ο «ανατολισμός» στην Τέχνη, η πρόταση δηλαδή να αποδοθεί το εξωτερικό στοιχείο της «βάρβαρης» Χώρας μεσ’από την ελληνική λαϊκή αίσθηση με τα αφομοιωμένα ασιατικά δάνειά της, είναι και θεμιτή και φυσιολογική, γιατί αναφέρεται σε μια πανάρχαιη δοσοληψία. Ο «ανατολισμός» του αισχυλικού μέλους δεν θα ήταν κάτι διαφορετικό. 

Ένας όμως σοβαρός ενδοιασμός εγείρεται ως προς την ψαλμική εκφορά ορισμένων μερών του χορικού λόγου, που οπωσδήποτε ξένισε ή προξένησε σύγχυση. Και δικαιολογημένα. Η σύνθεση που ονομάζουμε Ορθοδοξία ή Ρωμιοσύνη, είμαστε το «εμείς» στη λαϊκή συνείδηση. Και η ψαλμωδία, περ’ από την προέλευσή της, υπήρξε αιώνες αιώνων μια ελληνική έκφραση. Έτσι, η προσπάθεια να αποδοθεί ο εξωτισμός με κάτι πάρα πολύ οικείο, όπως είναι π.χ. η ανάγνωση του Ευαγγελίου, υπήρξε μια λύση που οδηγούσε σε επικίνδυνες παρεξηγήσεις."

ΜΝΗΜΗ ΤΑΣΟΥ ΛΙΓΝΑΔΗ

Τον Τάσο Λιγνάδη τον θεωρώ Διδάσκαλο του Γένους! 

Προσωπικά του χρωστώ μεγάλη ευγνωμοσύνη, διότι μ' αυτόν μεγάλωσα κι ας μη το ξέρει. Διάβαζα φανατικά τις θεατρικές κριτικές του, ρούφαγα τα πονήματά του για τον Ελύτη, τον Γκάτσο, το Αρχαίο Θέατρο και το Ευρωπαϊκό, τον Λόρκα, τον Χουρμούζη. 

Τον θυμάμαι πολύ καλά και ως δάσκαλο φίλων μου στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου. 

Έφυγε νωρίς, χωρίς να έχει γίνει συνείδηση, νομίζω, το μέγεθος της απώλειάς του...

Χαίρομαι, λοιπόν, που τώρα διαβάζω την είδηση: 

Τιμώντας τη μνήμη και την προσφορά του Τάσου Λιγνάδη στο ελληνικό θέατρο, διοργανώνεται στο Εθνικό εκδήλωση-παρουσίαση του βιβλίου του «Κριτικές θεάτρου-τόμος α': Αρχαίο δράμα», που κυκλοφόρησε πρόσφατα, είκοσι πέντε χρόνια μετά το θάνατο του Τάσου Λιγνάδη. Περιλαμβάνει τις κριτικές για το αρχαίο δράμα (θα ακολουθήσουν και άλλες δύο για το νεοελληνικό και το παγκόσμιο θέατρο) και προσθέτει άλλη μία ψηφίδα στην ιστορία του θεάτρου. Παράλληλα ανοίγει και έναν άτυπο διάλογο σχετικά με την κριτική θεάτρου στις μέρες μας. H έκδοση του α' τόμου έγινε από το Ίδρυμα Κώστα και Ελένης Ουράνη. 

Για το βιβλίο θα μιλήσουν οι: Σπύρος Ευαγγελάτος, Σωτήρης Χατζάκης, Ρούλα Πατεράκη, Γρηγόρης Ιωαννίδης (κριτικός θεάτρου), Ματίνα Καλτάκη (κριτικός θεάτρου) και Καίτη Διαμαντάκου (καθηγήτρια τμήματος θεατρικών σπουδών Παν/μίου Αθηνών-επιμελήτρια της έκδοσης). Αποσπάσματα θα διαβάσει ο γιός του Τάσου Λιγνάδη, Δημήτρης Λιγνάδης. 

Τη Δευτέρα 7 Απριλίου στις 19.00 στην Κεντρική Σκηνή του Εθνικού Θεάτρου, κτίριο Τσίλερ (Αγίου Κωνσταντίνου 22-24).

Πολλές από τις θεατρικές κριτικές του Τ. Λιγνάδη τις έχω σε φακέλλους στο αρχείο μου. Κιτρινισμένες απ' το χρόνο πια, μα πολύτιμες ως διαχρονικές (παρά το επικαιρικόν). 

Η συγκεντρωτική αυτή έκδοση θα αναδείξει, νομίζω, την προσφορά του ανδρός, που έχει καταστεί για μας τους νεώτερους αειδίνητον όφλημα.

Σχολή Εθνικού Θεάτρου στην οδό Πειραιώς, 2-3 μήνες πριν από το τέλος της ζωής του,
ο Τάσος Λιγνάδης πάνω στη σκηνή.

Και επειδή ζούμε στον καιρό των δανείων, ας θυμηθούμε τι έγραφε ο Τάσος Λιγνάδης στο βιβλίο του «Η ξενική εξάρτησις κατά την διαδρομήν του Νεοελληνικού Κράτους (1821-1945) (Αθήνα 1975)» για τα δάνεια της επαναστατικής περιόδου: 
«Η υπερεπάρκεια κεφαλαίων, κυρίως εις Λονδίνον, ωθεί τους χρηματιστάς να τοποθετούν τα χρήματά των εις επισφαλείς επιχειρήσεις, των οποίων όμως ενδεχομένη επιτυχία θα απέφερε τεράστια κέρδη. Τοιαύτη επισφαλής τοποθέτησις εκρίνετο και η ελληνική περίπτωσις, κατά την οποίαν το απεγνωσμένον του αγώνος ενός λαού, μη έχοντας άλλην περιουσίαν ει μη τα "χώματα" των προγόνων του, παρείχε προϋποθέσεις συνάψεως συμφωνίας επί τη βάσει ληστρικών όρων. Αυτή είναι η ερμηνεία, αν όχι κατά κανόνα, τουλάχιστον κατά μέγα μέρος, της συστάσεως των φιλελληνικών εταιρειών». 
Το πρώτο δάνειο του 1824, που διαπραγματεύτηκαν Ελληνες απεσταλμένοι σε συνεργασία με τη Φιλελληνική Εταιρεία του Λονδίνου ήταν ύψους 800.000 λιρών στερλινών με τιμή εκδόσεως 59% και τόκο ετήσιο 5% επί της ονομαστικής αξίας. Η εθνική περιουσία της Ελλάδας, τα εθνικά κτήματα, οι δασμοί των τελωνείων, αλυκών και αλιεύσεων θα ήσαν η παρακαταθήκη διά την αποπληρωμή του δανείου.
Όπως γράφει ο Τάσος Λιγνάδης: «Εκ του ονομαστικού κεφαλαίου των 800.000 λ. στερλ. μόνον αι 454.700 λ. ήσαν το ευεργετικόν ποσόν, το οποίον θα εδίδετο εις την Ελλάδα· εκ τούτου αφηρέθησαν διά προκαταβλητέους τόκους δύο ετών 80.000 λ. και διά χρεόλυτρα δύο ετών 16.000 λ. Ούτω το ποσόν κατήρχετο εις τας 358.700 λ. Εξ αυτού πάλιν αφηρούντο 60.000 λ. διά διαφόρους δαπάνας. (...) Αφαιρουμένου και του ποσού τούτου δεν απέμειναν να δοθούν εις την Ελλάδα ει μη 298.700 λ.».

Π.Α.Α.