Alpy
 Zdjęcie satelitarne Alp | |
| Kontynent | |
|---|---|
| Państwo |
|
| Najwyższy szczyt |
Mont Blanc |
| Długość |
1200 km |
| Powierzchnia |
207–220 tys. km² |
Położenie na mapie Europy  | |
| 46°34′41″N 8°36′54″E/46,578056 8,615000 | |
Alpy (fr. Alpes, niem. Alpen, wł. Alpi, słoweń. Alpe[1], ret. Alps[2]) – najwyższy łańcuch górski Europy, ciągnący się łukiem otwartym ku południu, od Zatoki Genueńskiej po Małej Niziny Węgierskiej. Góry są położone na obszarze Niemiec, Włoch, Francji, Monako, Szwajcarii, Liechtensteinu, Austrii i Słowenii[a][1]. Pasmo liczy 1200 km długości[1], szerokość waha się od 150 do 250[7] lub 260 km[1]. W zależności od źródeł powierzchnia Alp jest szacowana od 207[4] do 220 tys. km²[7].
Najwyższym szczytem Alp jest Mont Blanc. Według pomiarów przeprowadzonych w 2023 roku góra mierzyła 4805,59 m n.p.m. Wysokość Mont Blanc zmieniała się na przestrzeni lat z powodu zmian grubości pokrywy lodowej, pokrywającej szczyt[8]. Mont Blanc uchodzi jednocześnie za najwyższy szczyt Europy[b][9]. Góra po raz pierwszy została zdobyta w 1786 roku przez Jacques’a Balmata i Michela-Gabriela Paccarda. W Alpach wznosi się również Matterhorn, mierzący 4478 m n.p.m. Góra została zdobyta w 1865 roku przez grupę Edwarda Whympera[6]. W całych Alpach wyróżnia się 82 szczyty o wysokości co najmniej 4000 m n.p.m.[10].
Alpy dzielą na Alpy Zachodnie i Wschodnie. Zachodnie są wyższe i masywniejsze, Wschodnie niższe i bardziej pocięte dolinami rzek. Linia podziału przebiega przez obniższenie od Jeziora Bodeńskiego, doliną górnego Renu, przełęcz Splügenpass i dolinę San Giacono do Lago di Como[1].
Alpy powstały w orogenezie alpejskiej, ostatecznie wypiętrzyły się w trzeciorzędzie[1].
Alpy leżą na pograniczu stref dwóch stref klimatycznych: umiarkowanej i podzwrotnikowej. Średnia temperatura w styczniu w Alpach Nadmorskich wynosi ok. 8°C, w południowych Alpach ok. 0°C, a w północnych ok. –2°C. Średnia temperatura w lipcu w Alpach Nadmorskich wynosi ok. 24°C, w południowych Alpach ok. 20°C, a w północnych ok. 19°C. Średnia temperatura w lipcu na obszarach powyżej 2500 m wynosi ok. 5°C. Zimą w kotlinach i dolinach powstają zastoiska chłodniejszego powietrza. W nich temperatura potrafi spaść do –30°C. Linia wiecznego śniegu na stokach północnych przebiega na wysokości od 2500 m, a na południowych i suchych obszarach wewnętrznych do 3200 m.[1]. Od 1850 do 2000 roku średnia temperatura roczna w Alpach wzrosła o niecały 1°C. Ocieplenie to przyczyniło się do przesunięcia linii wiecznego śniegu w górę o 100 metrów oraz utraty połowy masy przez lodowce[9].
Duża wilgotność i wysoki współczynnik odpływu, wynoszący 60–90% sprawia, że Alpy stanowią ważny węzeł hydrograficzny Europy[1]. Swoje źródła mają w górach rzeki Ren, Rodan, Pad oraz dopływy Dunaju: Lech, Inn, Izara, Aniza[6][1]. Rzeki płyną w głęboko wciętych dolinach. W Alpach Zachodnich dominują doliny poprzeczne, a w Alpach Wschodnich podłużne. Duże zasoby energetyczne rzek wyzyskują liczne hydroelektrownie[1]. Jeziora w Alpach są polodowcowe[9]. Największe jeziora u podnóża Alp po północnej stronie to: Genewskie, Bodeńskie, Czterech Kantonów, Zuryskie, a po południowej: Garda, Maggiore, Como[1]. Jeziora Garda, Genewskie i Bodeńskie są jednocześnie najgłębszymi jeziorami Europy[9].
Na skutek działalności człowieka przyroda w Alpach uległa zniszczeniu[6][1]. W Alpach żyją m.in: kozica, koziorożec alpejski, zając bielak, świstak, śnieżnik europejski, pomurnik, płochacz halny, pardwa mszarna, orzeł przedni, wrończyk, wieszczek, salamandra czarna. Niektóre gatunki (np. koziorożec alpejski) są bliskie wyginięcia. W celu ochrony przyrody utworzono wiele rezerwatów i parków narodowych (m.in. Szwajcarski, Stelvio, Mercantour, Gran Paradiso, Vanoise)[1].
Tradycyjna gospodarka alpejska została zastąpiona intensywnym chowem zwierząt w dolinach górskich i na pogórzu. Opuszczone hale wysokogórskie zabudowano infrastrukturą rekreacyjno-wypoczynkową, sportową oraz turystyczną, czynną przez cały rok. Alpy przecinają liczne drogi, linie kolejowe, tunele, mosty i akwedukty[1].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Lista podana za Internetową Encyklopedią PWN[1]. Wszystkie wymienione państwa są sygnatariuszami Konwencji Alpejskiej[3]. W innych źródłach wyróżnione są również inne państwa, na powierzchni których są położone Alpy. Encyklopedia Britannica wymienia również: Chorwację, Bośnię i Hercegowinę, Serbię, Czarnogórę i Albanię. Jednocześnie Encyklopedia Britannica wyróżnia Austrię i Szwajcarię jako jedyne prawdziwe kraje alpejskie[4]. Inne źródła podają, że fragment Alp jest położony również na obszarze Węgier[5] lub też nie uwzględniają Monako[6].
- ↑ Przy zaliczeniu Kaukazu za łańcuch europejski, najwyższym szczytem Europy będzie Elbrus, mierzący 5642 m n.p.m. Przy tym warunku Mont Blanc stanowi najwyższy szczyt położony w Europie Środkowej[9].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Alpy [online], encyklopedia.pwn.pl [dostęp 2026-07-12] [zarchiwizowane z adresu 2026-02-02].
- ↑ Główny Urząd Geodezji i Kartografii, Nazewnictwo geograficzne świata. Zeszyt 12. Europa, Część II; Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Warszawa 2010 [dostęp 2026-07-12] [zarchiwizowane z adresu 2018-10-06].
- ↑ The Alpine Convention Who We Are [online], alpconv.org [dostęp 2026-07-12].
- 1 2 Alps [online], britannica.com [dostęp 2026-07-12] (ang.).
- ↑ Petr Kutka, Víte, že jsou Alpy i v Maďarsku? Geografická zajímavost a tip na příjemný výlet [online], svetobeznik.info, 22 stycznia 2022 [dostęp 2026-07-12] (cz.).
- 1 2 3 4 Oxford. Wielka Encyklopedia Świata, t. 1 A-Barw, Poznań 2003, s. 127, ISBN 83-7325-541-9.
- 1 2 Alpen [online], austria-forum.org [dostęp 2026-07-12] (niem.).
- ↑ Mont Blanc nie mierzy już 4807,81 m. Jest niższy o prawie dwa metry. Jak to możliwe? [online], pap.pl, 5 października 2023 [dostęp 2026-07-12].
- 1 2 3 4 5 Oxford. Wielka Encyklopedia Geografii., t. Tom 12: Krajobrazy Ziemi i cuda przyrody, Oxford Educational, 2001, s. 38, ISBN 83-7425-146-8.
- ↑ Janusz Konieczniak, Raptularz górski, „Gazeta Górska”, R. XXXII (nr 3 (127) 2024), Centralny Ośrodek Turystyki Górskiej PTTK w Krakowie, s. 5, ISSN 1231-7101.
