Düütsk

Düütsk is ne Germaniske Sproake un heert mäd dät Niederlounsk tou dät Kontinoalwäästgermaansk. Ungefeer 95 bit 100 Millionen Moanskene hääbe düütsk as Määmesproake. Düütsk wäd schrieuwen mäd dät Latiensk Alphabet. Deer sunt oaber fjauer Teekene bie keemen: Ä/ä, Ö/ö, Ü/ü un ẞ/ß.

Sproakgebiet

Düütsk wäd as Määmesproake baald in Düütsklound, Aastriek, dät düütsksproakige Deel fon ju Swaits un Liechtenstein. Et rakt Sproakminnerhaide in do Noaberstoate so as Luxembuurich, Suudtirol (Italien), dät aastelke Deel fon Belgien, Elsass (Frankriek) un dät aastelke Deel fon Lothringen (Frankriek), un in dät Suude fon Dänemark. In Aast-Europa rakt et düütske Sproakailounde in Polen, Tschechien, ju Slowakäi, Ruslound, Rumänien un Ungarn. Buuten Europa rakt et Lounde in Säntroal-Asien, so as Kasachstan un Kirgisistan, wier litje Minnerhaide woonje. In Brasilien wäd ju Sproake in ferskeedene Meenten bruukt as Amtsproake. In Suudafrikoa is in dät Gruundgesäts fäästlain, dät et bruuken fon ju düütske Sproake "stimuliert un respektiert" wäide skäl. In dän Noaberstoat Namibien rakt et uk ne düütske Sproakminnerhaid.

Regionoale Ferskeedenhaid un Isoglossen

Die düütske Sproakruum lät sik geografisk in tjo groote Deele apdeelen: dät Läichdüütske in dät Noorde, dät Middeldüütske in de Midde un dät Buppedüütske in dät Suude. Ju Gränse twiske dät Noorde un ju Midde lopt toun Biespil loangs ju sonamde „Sankt Goarer Linie“ of „Benrather Linie“. Disse Isoglossen markierden histoorisk dän Unnerskeed twiske do Sproakrebäite, wier me noch Noord-Woude as maken of ik bruukte, un do Rebäite wier sik dät truch ju Luudferskuuwenge tou machen un ich feruure hiede.

In dät Noorde waas dät Platdüütske bit in dät säkstiende Jierhunnert ju dominierende Skrieuw- un Honnelssproake. Däälich is dät Hoochdüütske ju Standoardsproake, wilst do düütske Dialekte sinnich ferdwiene.

Geskichte

Ju düütske Sproake heert tou dän wäästgermaniske Twiech fon ju indogermaniske Sproakfamilie. Hiere Geskichte lät sik uur füftienhunnert Jiere ferfoulgje un is truch ferskeedene Epochen pränted, fon do allereerste Dialekte bit tou ju moderne Standardsproake fon däälich. Aan fon do fundamentoalste Prozässe in ju äddere Tied waas ju hoochdüütske Luudferskuuwenge. Düt waas n linguistisk Prozäs, die dät Hoochdüütske toun Biespil fon dät Platdüütske, Holloundske, Ängelske un uk dät Fräiske trände. Wo man in dät Noorde un uk ap Seeltersk noch Woude so as Piepe, Tied of Skip kwädt, feruurden sik disse Konsonante in dät Suude fon dän düütske Sproakruum tou Pfeife, Zeit un Schiff.

Ju ooldste skrieuwene Foarm fon ju Sproake is dät Ooldhoochdüütske, dät ungefeer so twiske do Jiere 750 un 1050 deelskrieuwen wuude. In disse Tied roate dät noch neen eenhaidelke Sproake, man ferskeedene Dialektkoppele as dät Frankiske, Bayeriske of Alemaniske. Skrieuwen wuude foarallen in do Klaastere, wier do Mönke religiööse Täkste skrieuwen, man uk do allereerste Dichtengen as dät Hildebrandslaid wuuden apskrieuwen. In dät Middeloaler äntwikkelde sik uut dät Ooldhoochdüütske dät Middelhoochdüütske. Düt waas ju Tied fon ju ridderlke Kultuur un dän Minnesoang mäd bekoande Dichtere as Walther von der Vogelweide. In dät Noorde fon Düütsklound waas ju Sproake fon ju Hanse un dän Honnel dät Middeläichdüütske, dät sogoar as internationoale Sproake in dän ganse Aastsee-Ruum funktionierde.

Die grootste Breek un die Begin fon ju modärne Standoardsproake begon mäd ju Reformation in dät fjautiende Jierhunnert. Martin Luther uursätte ju Biebel in n Oard Düütsk, dät foar mugelkst fuul Moanskene uut ferskeedene Regione begriepelk waas. Hie bruukte deerfoar ju saksiske Kansleisproake un ferboont do Dialekte uut dät Suude mäd do Elemänte uut dät Noorde. Truch ju Ärfinedenge fon dän Boukdruk truch Johannes Gutenberg ferbraidede sik Luther sien Biebel-Düütsk gans gau uur do düütske Lounde. Dät waas ju Geburt fon dät Näihoochdüütske, dät däälich as Standoardsproake jäldt. In dät achtiende un njuugentiende Jierhunnert wuude disse Sproake fon Dichtere as Johann Wolfgang von Goethe un Friedrich Schiller fääre ferfainerd. Uum ju Sproake uk offiziel fäästtoulääsen, skreeuw Konrad Duden in dät Jier 1880 dät eerste Gjuchtskrieuwwoudebouk. Däälich is Düütsk ju Määmesproake fon ungefeer hunnert Millioon Moanskene un ju eenhaidelke Standoardsproake wädt in de Skoulen, Oamtere un Medien in do DACH-Lounde un deerbuuten bruukt.

Grammatik un Sproakapbau

Grammatisk is dät Düütske ne flektierjende Sproake, wät betjut dät Woude hiere Foarm annerje, uum hiere Funktion in dän Sats antoupaasjen. Ju Sproake häd fjauer Fale (Kasus): Nominativ, Genitiv, Dativ un Akkusativ. Besunners apfaalend sunt do unnerskedeelke Oarden fon de Artikkel. Dät Düütske häd tjo grammatiske Geslächte (Genera): Maskulinum (der Mann), Femininum (die Frau) un Neutrum (das Kind).

Ne uur Besunnerhaid is ju Poosition fon dät Verb in dän Sats. In aan normoalen Haudsats stoant dät konjugierde Verb altied appe twäide Steede. In n Biesats slipt dät ganse toun Satseende. Dit is gans uurs as tou Biespil dät Ängelske of Frantsööske. Froamde, do ju Sproake leere, fiende uk do „Komposita“ maast sweer: Dät Düütske kon Noomen touhoope smiete uum näie Woude tou bilden, man deerfon rakt et gans loange Woude, so as tou Biespil: Donaudampfschifffahrtselektrizitätenhauptbetriebswerkbauunterbeamtengesellschaft.

Standoardsproake(n)

Dät moderne Düütsk is ne plurizentriske Sproake. Dät betjut, dät et moorere Standoard-Varietäten rakt. Et rakt dät Düütske Buundes-Hoochdüütsk, dät Aastriekske Hoochdüütsk un dät Swaitser Hoochdüütsk. Jo unnerskeede sik truch de Woudskat (as Abitur in Düütsklound un Matura in Aastriek un de Swaits) of in ju Uutsproake. Dät wist also, dät ju düütske Sproake däälich nit bloot n Produkt fon ju Rieks-Geskichte is, man n lieuwende Sproak- un Kultur-Ruum in gans Midde-Europa.