close
Edukira joan

Irura

Wikipedia, Entziklopedia askea
Irura
 Gipuzkoa, Euskal Herria
Irura udalerriaren aireko ikuspegia.
Administrazioa
EstatuaEspainia
ErkidegoaEuskal Autonomia Erkidegoa
LurraldeaGipuzkoa
EskualdeaTolosaldea
Izen ofizialaIrura
Posta kodea20271
INE kodea20046
Herritarrairurar
Kokapena
Koordenatuak43°10′03″N 2°04′02″W / 43.1675°N 2.0672°W / 43.1675; -2.0672
Mapa
Azalera2,99 km²
Altitudea65 m
Distantzia21 km Donostiara
Demografia
Biztanleria1.885 (2025:  −10)
alt_left 908 (%48,3) (%51,7) 973 alt_right
Dentsitatea6,3 bizt/km²
Hazkundea
(2003-2013)[1]		% 60,1
Zahartze tasa[1]% 19,01
Ugalkortasun tasa[1]‰ 92,38
Ekonomia
Jarduera tasa[1]% 87,67 (2011)
Genero desoreka[1]% 4,95 (2011)
Langabezia erregistratua[1]% 10,58 (2013)
Euskara
Euskaldunak[2]% 72.43 + % 11.43 hartzaile (2021)
Etxeko erabilera[3]% 56.01 (2021)
Datu gehigarriak
Sorrera1845 (juliotar egutegia)
Webguneahttps://www.irura.eus

Irura Gipuzkoako ekialdeko udalerri bat da, Tolosaldekoa. 1.846 biztanle zituen 2025. urtean. UEMAko kidea da.

Geografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Irura Tolosaldearen iparraldean dago, Gipuzkoako hiriburutik 21 kilometro hegoaldera. Oria ibaiak udalerria zeharkatzen du.

Udalerri mugakideak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iparraldean eta ekialdean Villabonarekin egiten du muga, ipar-mendebalde eta mendebaldean Anoetarekin, eta hegoaldean Tolosarekin.

Mapa
Irura eta ondoko udalerrien arteko muga administratiboak.

Historia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erdi Aroan Irura laborantza-herria zen, Oria ibaiaren ondoan kokatua. 1385eko abuztuaren 4an, Irurak Tolosako hiribilduarekin bat egin zuen ahaide nagusien eredu feudalari aurre egiteko eta nekazariak haiengandik babesteko. Hala ere, Irurak herri-basoen jabegoa mantendu eta bere eremua bereizteko mugarriak jartzen jarraitu zuen.

1845. urtetik aurrera, Elisabet II.aren erreformaren ondoren, Irura udalerri bihurtu zen berriz ere.[4]

Azpiegiturak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hezkuntza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kirola

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Osasuna

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Demografia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2019an zituen 1.811 biztanleetatik %10,1k 65 urte edo gehiago zituen eta atzerrian jaiotakoen kopurua %11,71 zen.[16]

XXI. mendeko lehen urteetan hazkunde demografiko handia eduki zuen, egin ziren etxebizitza berriei esker.[17]

Biztanleriaren tamainaUrtea3006009001200150018002100189019201950198020102040IruraBiztanleriaren estatistikaOharra: grafiko hau Wikidatan jasotako datuetatik egin da, automatikoki. Daturen bat aldatu edo eguneratu behar izanez gero, egizu Wikidatan bertan.
Biztanleria-piramidea 2025
Guztira: 973 gizon, 908 emakume
%GizonakAdinaEmakumeak%
0.00
 
100+
 
0.00
0.00
 
95-99
 
0.22
0.10
 
90-94
 
0.33
0.62
 
85-89
 
1.32
1.54
 
80-84
 
2.53
1.23
 
75-79
 
2.09
2.88
 
70-74
 
3.74
3.70
 
65-69
 
3.63
5.96
 
60-64
 
6.17
8.22
 
55-59
 
8.04
9.97
 
50-54
 
8.04
12.54
 
45-49
 
11.56
6.78
 
40-44
 
8.26
5.96
 
35-39
 
5.40
5.24
 
30-34
 
5.29
4.52
 
25-29
 
5.18
5.45
 
20-24
 
3.74
8.63
 
15-19
 
7.38
7.50
 
10-14
 
6.83
5.34
 
5-9
 
5.29
3.80
 
0-4
 
4.96
Iturria: Eustat / Instituto Nacional de Estadística[18]

Jatorria

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Jaiolekuari dagokionez, 2022. urtean biztanleen % 19,6 udalerri berean jaioak ziren[21], probintziako batez bestekoaren (% 45,5) azpitik. Beste erkidego batzuetan jaiotakoak (Nafarroa barne) % 8,3 dira, eta espainiar estatutik kanpo jaiotakoak % 13,1 —probintzian % 11,6—.

Udal
Prob
Best
Esta
Udalerri berean · % 19,6Probintzia berean · % 57,4Erkidegoan · % 1,6Beste erkidegoa · % 8,3Estatutik kanpo · % 13,1
Biztanleria jaiolekuaren eta bizilekuaren arabera (2022). Iturria: INE.

Euskal Autonomia Erkidegoko probintziei dagokienez, biztanleen % 75,6 Gipuzkoan, % 0,8 Bizkaian, eta % 0,6 Araban jaio ziren[22].

Gipu
EAEt
Gipuzkoa · % 75,6Bizkaia · % 0,8Araba · % 0,6EAEtik kanpo · % 23
Biztanleria jaiolekuko probintziaren arabera (2025). Iturria: Eustat.

Biztanleria atzerritarra

2025. urtean, biztanleen % 10,5 atzerriko nazionalitatea zuten[23]. Atzerritarren artean, talde nagusiak Ekialdeko Europa (% 29,9), Magreb (% 21,6), Erdialdeko eta Iparraldeko Amerika (% 15,5) ziren.

Jaiolekuko herrialde nagusiak Maroko, Errumania, Kolonbia dira.[24]

Amer
Euro
Afri
Amerika · % 42,6Europa · % 31,8Afrika · % 21,6Asia · % 4,1
Espainiar estatutik kanpo jaiotakoak, eskualdeka (2025). Iturria: INE.
Maroko47 · % 15,9
Errumania27 · % 9,1
Kolonbia26 · % 8,8
Ukraina26 · % 8,8
Argentina12 · % 4,1
Venezuela8 · % 2,7
Ekuador8 · % 2,7
Peru5 · % 1,7
Jaiolekuko herrialde nagusiak. Iturria: INE.

Etxebizitza

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Eustaten 2024ko Biztanleriaren eta Etxebizitzen Erroldaren arabera, udalerrian 815 etxebizitza zeuden: 733 (% 89,9) nagusiak eta 82 (% 10,1) gainerakoak (bigarren egoitzak edo hutsik).[25] 2021eko Zentsuaren kontsumo elektrikoaren arabera, 69 (% 8,5) noizbehinkako erabilerakoak ziren eta 62 (% 7,6) hutsik zeuden.[26] Etxebizitza nagusien % 84,6 jabetzan zegoen eta % 15,1 alokairuan.[25]

815etxebizitza
733nagusi

Etxebizitza multzoa

733
82
Nagusiak (733)Gainerakoa (bigarrena edo hutsik) (82)

Jabetza egoera (etxebizitza nagusiak)

620
111
Jabetzan (620)Alokairuan (111)Beste modu batean (2)

Guztira 733 etxegune zeuden, batez beste 2,6 egoiliarrekoak; horietatik 215 (% 29,3) pertsona bakarrekoak ziren.[25]

Etxeguneak egoiliar kopuruaren arabera

215
175
329
Egoiliar 1 (215)2 egoiliar (175)3-5 (329)6-9 (13)10 edo gehiago (1)

Etxebizitzen batez besteko azalera erabilgarria 90,5 m²-koa zen eta batez besteko antzinatasuna 31,9 urtekoa.[25] Etxebizitzen % 7,5 etxebizitza bakarreko eraikinetan zeuden eta % 6,3 21 etxebizitza edo gehiagoko eraikinetan.[25] Etxebizitzen % 74,0 igogailua zuten.

Eraikineko etxebizitza kopurua

276
401
Etxebizitza 1 (61)2 (26)3-10 (276)11-20 (401)21-40 (51)

Gela kopurua

194
418
128
1-3 gela (46)4 (194)5 (418)6 (128)7 edo gehiago (29)

Bainugela kopurua

475
338
Bainugela 1 (475)2 edo gehiago (338)

Berokuntzari dagokionez, etxebizitza nagusien % 6,7 berokuntza zentrala zuten, % 77,5 banakakoa eta % 15,0 noizean behingoa.[25] Horrez gain, % 69,0 hodien bidezko gasa zuten eta % 76,3 igogailua.

Berogailu mota

% 77,5
% 15,0
Zentrala (% 6,7)Banakakoa (% 77,5)Noizean behingoa (% 15,0)

Bestelako ekipamenduak (etxebizitza nagusiak)

Hodien bidezko gasa% 69,0
Ur bero zentrala% 76,1
Igogailua% 76,3

Ekonomia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2017an honela banatzen ziren sektore ekonomikoak herrian: Lehen sektorea BEGaren %0,1. Bigarren sektorea %70,4. Hirugarren sektorea %25,2. Eraikuntza %4,4.[16]

Politika

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2007ko udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
San Migel plaza.
San Migel plaza.

PSE-EE eta PP alderdi politikoak baino ezin ziren aurkeztu, Espainiako Auzitegi Gorenak Abertzale Sozialisten Batasuna eta EAEren hautes-zerrendak baliogabetu baitzituen. Hori dela eta, aurreko alkateak, Marimi Ugaldek, boto zuria eskatu zuen. 971 lagunek zuten bozkatzeko aukera eta hauek izan ziren emaitzak:

  • Zuriak: 562 boto.
  • Baliogabeak: 14 boto.
  • PSE-EE: 18 boto.
  • PP: 12 boto.
  • Abstentzioa: % 37,59.

Bi alderdi politiko horiek zinegotziak lortzeko botoen % 5 lortu behar zutenez, ezin izan zuten udal talderik sortu, eta beraz alkatetza Marimi Ugalderen —aurreko alkatearen— esku geratu zen. [17][27][28]

2011ko udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Irurako udaletxea.

2011ko maiatzaren 22ko hauteskundeetako emaitzen ondorioz, Bildu koalizioko Ainhoa Ugalde hautatu zuten alkate.

Irurako udalbatza 2011an

Alderdia Zinegotziak Boto kopurua[29]
Bildu
8
489 (%70,56)
Euzko Alderdi Jeltzalea (EAJ)
1
120 (%17,32)
Euskadiko Alderdi Sozialista (PSE-EE(PSOE))
-
54 (%7,79)
Alderdi Popularra (PP)
-
30 (%4,33)

2015eko udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2015eko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EAJk 419 boto. EH Bilduk 315 boto. PSE-EEk 22 boto.[30]

Ana Leunda (EAJ) izendatu zuten alkate.[31][32]

2019ko udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2019ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 458 boto. EAJk 350 boto. PSE-EEk 39 boto.[30]

Gorka Murua izendatu zuten alkate.[33][34]

2023ko udal hauteskundeak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

2023ko udal hauteskundeetan hauek izan ziren emaitzak: EH Bilduk 435 boto, EAJk 249 boto, PSE-EEk 32 boto eta PPk (Alderdi Popularrak) 7 boto.[35]

Gorka Murua izendatu zuten alkate berriro. EH Bilduk sei zinegotzi lortu zituen, eta EAJk beste hirurak.[36]

Alkateak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Hauek izan dira Irurako azken alkateak:

Alkatea Agintaldi hasiera Agintaldi amaiera Alderdia[37]
Jose Ramon Larrinaga Aguirrezabala[37][38] 1979 1983 Herri Batasuna
1983 1987 Euzko Alderdi Jeltzalea
1987 1991 Euzko Alderdi Jeltzalea
1991 1995 Euzko Alderdi Jeltzalea
Marimi Ugalde Zabala[17][27][28] 1995 1999 Herri Batasuna
Marimi Ugalde Zabala[17][27][28] 1999 2003 Euskal Herritarrok
Marimi Ugalde Zabala[17][27][28] 2003 2007 Jarduneko alkatea
Marimi Ugalde Zabala[17][27][28] 2007 2011 Jarduneko alkatea
Ainhoa Ugalde Gorostiaga 2011 2015 Bildu
Ana Jesus Leunda Gurruchaga[31][32] 2015 2019 Euzko Alderdi Jeltzalea
Gorka Murua Macuso[33][34] 2019 Jardunean Euskal Herria Bildu

Kultura

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Euskara

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
Irurako Visitacion Larrinagaren[39] testigantza, Batzokiak herrian antolatutako ekimenen ingurukoa. Euskal Herriko Ahotsak[40][41] proiekturako egindako elkarrizketa, ahozko ondarea jaso eta zabaltzeko.

Iruran[42] euskalduna da biztanleriaren %87.67, eta euskararen erabilera %51.3 da. Irurako euskara gipuzkeran[43] katalogaturik dago, zehatzago, erdiguneko gipuzkeraren[44] parte den Tolosaldeko euskaran[45]. Azpieuskalki hau Beterriko hizkerek eta Tolosaldekoek osatzen dute.

2016ko Eustaten datuen arabera euskaldunak %74,26 ziren.[16]

Jaiak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Samielak. Irailaren amaieran eta urriaren hasieran.[46]

Ondasun nabarmenak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
San Migel eliza.
  • San Migel parrokia. Irurako San Migel Parrokia Irurako San Migel plazan dago. Gotikoa da. XVI. mendean eraikina altxatu egin zen, nabeei altuera handiagoa emanez. Ataria geroago gehitu zitzaion.[47] Duela urte batzuk eraberritu zen, prozesuan objektu historiko ugari aurkituz.
  • Udaletxea. Baserri itxurako eraikina. 1984an berritu zen.[47]
  • Laskibar baserria. XVIII. mendekoa.[47]
  • Agerre baserria. XV. mende amaierakoa edo XVI. mende hasierakoa.[47]
  • Larriturri baserria
  • Garbileku publikoa. 1889koa.[47]
  • Irurako trinketea. Irurako trinketak erabilera handia du, xare jokoan batez ere. Izan ere, hortxe dago Ametsa Xare Eskolaren egoitza.

Irurar ezagunak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Iruditegia

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Erreferentziak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
  1. 1 2 3 4 5 6 Euskal Herriari Begira. Udalbiltza.
  2. ↑ Euskararen Adierazle Sistema. Euskara-gaitasuna adinaren eta sexuaren arabera. EAE (eskualdeka/udalerrika). Eusko Jaurlaritza.
  3. ↑ «Etxeko erabilera» Euskararen erabilera (Wikipedia).
  4. ↑ «Historia» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  5. ↑ «Haurrak» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  6. ↑ «Ludoteka eta gaztelekuan izena emateko epea irekita» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  7. ↑ «Haurreskolak - Haurreskolako datuak» www.haurreskolak.eus (kontsulta data: 2020-04-20).
  8. ↑ «Irurako Ikastola» www.irurakoikastola.eus (kontsulta data: 2020-04-20).
  9. ↑ «Zentroak - KZgunea» www.kzgunea.eus (kontsulta data: 2020-04-20).
  10. ↑ «Loatzo musika eskola» Loatzo (kontsulta data: 2020-04-20).
  11. ↑ «Kultura» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  12. ↑ «Liburutegia» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  13. ↑ «Trinketea» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  14. ↑ «Frontoia» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  15. ↑ «Osasuna» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  16. 1 2 3 «Web Eustat. Irurako datu estatistikoak» eu.eustat.eus (kontsulta data: 2020-04-20).
  17. 1 2 3 4 5 6 (Gaztelaniaz) ««Herritarrengatik jaso dudan laguntasuna izan da onena»» El Diario Vasco 2011-06-11 (kontsulta data: 2020-04-20).
  18. ↑ Población por sexo, edad (grupos quinquenales) y nacionalidad (española/extranjera). .
  19. ↑ «Euskal AEko hazkunde begetatiboa, lurralde eremuka. 1975 - 2023-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-29).
  20. ↑ <ref> «Euskal AEko jaiotza biziak, lurralde-eremuen eta sexuaren arabera. 1996 - 2024-PxWeb» PxWeb (kontsulta data: 2026-07-30).
  21. ↑ INE, «Población por relación entre lugar de nacimiento y de residencia» (Padroia), Jatorria Gipuzkoa.tab.
  22. ↑ Eustat, «Biztanleria jaioterriaren arabera», Jaioterria - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
  23. ↑ Eustat, «Biztanleria nazionalitatearen herrialde-taldearen arabera», Nazionalitatea - Euskal Autonomia Erkidegoa - udalerriak.tab.
  24. ↑ INE, «Población por país de nacimiento» (Padroia), Jaioterria Gipuzkoa.tab.
  25. 1 2 3 4 5 6 «Etxebizitzen parkea» Biztanleriaren eta etxebizitzen errolda. Etxebizitzak (Eustat).
  26. ↑ (Gaztelaniaz) «Etxebizitzak erabilera-intentsitatearen arabera (kontsumo elektrikoa)» 2021eko Biztanleria eta Etxebizitza Zentsua (Espainiako Estatistika Institutua).
  27. 1 2 3 4 5 «Marimi Ugalde: «Agintzeko ez, herritarrei zerbitzatzeko dago alkatea» - Irura» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-04-20).
  28. 1 2 3 4 5 (Gaztelaniaz) «La alcaldesa de Irura seguirá de momento en funciones al no haberse elegido ediles» El Diario Vasco 2007-06-05 (kontsulta data: 2021-12-21).
  29. ↑ 2011ko udal hauteskundeen emaitzak euskadi.net webgunean 2011/07/15ean kontsultatua
  30. 1 2 www.euskadi.eus (kontsulta data: 2020-04-20).
  31. 1 2 «EAJk Irurako alkatetza lortu du - Irura» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-04-20).
  32. 1 2 «Iruran EAJko Ana Leundak hartu du alkatetza - Irura» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-04-20).
  33. 1 2 «Iruran EH Bildura itzuli da alkatetzara, EAJri aldea aterata - Irura» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-04-20).
  34. 1 2 «15 alkate berri izango dira Tolosaldean - Tolosaldea» Tolosaldeko ataria (kontsulta data: 2020-04-20).
  35. ↑ «2023ko HAUTESKUNDEAK» hauteskundeak.gipuzkoa.eus (kontsulta data: 2024-03-24).
  36. ↑ «Udal hauteskundeak 2023 - Irura - Tolosaldeko ataria» ataria.eus (kontsulta data: 2024-03-15).
  37. 1 2 (Gaztelaniaz) «Base de datos de Alcaldes y Concejales:: Ministerio de Política Territorial y Función Pública ::» www.mptfp.gob.es (kontsulta data: 2021-02-02).
  38. ↑ (Gaztelaniaz) «IRURA - Auñamendi Eusko Entziklopedia» aunamendi.eusko-ikaskuntza.eus (kontsulta data: 2021-12-22).
  39. ↑ «Larrinaga Arrese-Igor, Visitacion - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-26).
  40. ↑ «Ahotsak.eus, Euskal Herriko hizkerak eta ahozko ondarea» www.ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-26).
  41. ↑ «Antzerkia eta poxpolin dantza - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-26).
  42. ↑ «Irura - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-26).
  43. ↑ «Erdialdekoa - Gipuzkera - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-06).
  44. ↑ «Erdigunekoa (G) - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-06).
  45. ↑ «Tolosaldekoa - Ahotsak.eus» ahotsak.eus (kontsulta data: 2018-09-06).
  46. ↑ «Samielak» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).
  47. 1 2 3 4 5 «Monumentuak» Irura (kontsulta data: 2020-04-20).

Ikus, gainera

[aldatu | aldatu iturburu kodea]

Kanpo estekak

[aldatu | aldatu iturburu kodea]
"https://eu.wikipedia.org/w/index.php?title=Irura&oldid=11398589"(e)tik eskuratuta