close
Перайсьці да зьместу

Пакістан

Правіць спасылкі
Зьвесткі зь Вікіпэдыі — вольнай энцыкляпэдыі
Пакістан
урду: پاکستان
панджабі: پاکستان
сындхі: پاڪستان
пушту: پاکستان‎
па-ангельску: Pakistan
پاکستان[1]
на брагуі: پاکستان[2]
на брагуі: Pákistán[3]
پاکستان[4]
па-кашмірску: پٲکِستان
на сэраікі: پاڪستان
Image Image
Сьцяг Герб
Нацыянальны дэвіз: „Iman, Ittihad, Nazm“
Дзяржаўны гімн
Каўмі Тарана[d]
Image
Дата заснаваньня: 14 жніўня 1947
Афіцыйная мова: ангельская[5] і урду[5]
Сталіца: Ісламабад
Форма кіраваньня: фэдэратыўная рэспубліка[d] і парлямэнцкая рэспубліка
прэзыдэнт Пакістану[d]: Асіф Алі Зардары
прэм’ер-міністар Пакістану[d]: Шагбаз Шарыф[d]
Заканадаўчы орган: Парлямэнт Пакістану[d]
Выканаўчы орган: Урад Пакістану[d]
Плошча:
  • 881 913 ± 1 км²
Насельніцтва:
  • ▲223 773 700 чал. (2021)[6]
Рэлігія: іслам
Валюта: пакістанская рупія[7]
СУП (2024)
па ППЗ: 1,58 трлн $
па ППЗ на душу насельніцтва: 6 287 $
намінальны: 373,072 млрд $
намінальны на душу насельніцтва: 1 484 $
Індэкс дэмакратыі: 4,31[8]
Каэфіцыент Джыні: 29,6[9]
ІРЧП: 0,544[10]
Часавы пас: UTC+5 і Азія/Карачы[d][11]
Аўтамабільны знак: PK
Бок аўтамабільнага руху: леваруч
Дамэн верхняга ўзроўню: .pk
Тэлефонны код: +92
Image Галерэя здымкаў у Вікісховішчы
pakistan.gov.pk (анг.)

Пакіста́н (на урду: پاکستان) — краіна ў Паўднёвай Азіі. Мае выхад да Арабскага мора на поўдні, мяжуе з Аўганістанам на паўночным захадзе (2430 км), з Іранам на паўднёвым захадзе (909 км), з Кітаем на поўначы (523 км) і Індыяй на ўсходзе (2912 км). Пакістан ёсьць шостай паводле колькасьці насельніцтва краінай у сьвеце, якая мае другое паводле велічыні мусульманскае насельніцтва ў сьвеце пасьля Інданэзіі.

Тэрыторыя, якая на сёньня ўваходзіць у склад краіны, была домам для некалькіх старажытных культураў і пераплятаецца з гісторыяй індыйскага субкантынэнту. У даўнія часы у рэгіёне панавалі каралеўствы знаснаваныя на розных веравызнаньняз і культурах, у тым ліку індуізму, інда-грэкаў, мусульманаў, цюрка-манголаў, аўганцаў і сыкгаў. Вобласьць уваходзілся ў склад шматлікіх імпэрыяў і дынастыяў, у тым ліку пэрсыдзкай імпэрыі Ахемэнідаў, дзяржавы Аляксандра Македонскага, імпэрыі Сэлеўкідаў, індыйскай імпэрыі Маурыяў, імпэрыі Гупта[12], арабскага халіфату Амэядаў, Дэлійскага султанату, Мангольскай імпэрыі, імпэрыі Маголаў, аўганскай Дуранійскай імпэрыі, часткова імпэрыі сыкгаў, а таксама Брытанскае імпэрыі[13][14]. Пакістан зьяўляецца этнічна і лінгвістычна разнастайнай краінай, з такой жа разнастайнасьцю дзікай прыроды і ляндшафту. Першапачаткова быў утвораны як дамініён Пакістан пад кіраўніцтвам Мугамада Алі Джыны і ачольванай ім мусульманскай лігі, але пасьля прыняцьця канстытуцыі ў 1956 годзе, стаў ісламскай рэспублікай. Этнічная грамадзянская вайна і індыйскае ваеннае ўмяшаньне ў 1971 годзе прывялі да аддзяленьня Ўсходняга Пакістана і стварэньня на ягоным тле новай краіны Банглядэш[15]. У 1973 году Пакістан прыняў новую канстытуцыю, якая прадугледжвае, што ўсе законы павінны адпавядаць прадпісаньням ісламу, выкладзеным у Каране і Суньне[16].

Пакістан клясыфікуецца як рэгіянальная дзяржава[17][18][19] сярэдняй магутнасьці[20]. Мае шостую паводле велічыні колькасьць узброеных сілаў у сьвеце, а таксама мае атамную энэргетыку. Акрамя таго, Пакістан зьяўляецца адзінай краінай мусульманскага сьвету і другой краінай Паўднёвае Азіі, якая мае ядзерную зброю. Пакістан мае паўпрамысловую эканоміку з добра інтэграваным сэктарам сельскай гаспадаркі і сэктарам паслуг, які няўхільна расьце[21][22]. Дзяржава ўваходзіць у лік разьвіваных краінаў і вядучых эканомік сьвету паводле паказчыку росту СУП[23]. Даволі хутка ў Пакістане расьце сярэдняя кляса ў параўненьні з сусьветным паказчыкам[24][25]. Палітычная гісторыя Пакістану пасьля атрыманьня незалежнасьці характарызавалася пэрыядамі вайсковага панаваньня, палітычнай нестабільнасьці і канфліктаў зь Індыяй. Краіна працягвае сутыкацца з складанасьцямі і праблемамі, у ліку якіх перанаселенасьць, тэрарызм, беднасьць, непісьменнасьць і карупцыя[26][27][28]. Пакістан зьяўляецца чальцом Арганізацыі Аб’яднаных Нацыяў, Садружнасьці нацыяў, Сусьветнай гандлёвай арганізацыі, назіральнікам Шанхайскай арганізацыі супрацоўніцтва, чальцом разьвіваных краінаў G33.

Гісторыя

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Вэдычны пэрыяд, які ахоплівае час ад 1500 да 500 гадоў да н. э., характарызаваліся індаарыйскай культурай. На працягу гэтага пэрыяду былі складзены Веды, старажытныя індуісцкія пісаньні. Апасьля гэтая культура была добра вядомая ў рэгіёне[29]. Горад Мултан быў важным цэнтрам паломніцтва індуістаў[30]. Ведычная цывілізацыя квітнела ў Панджабе[31]. Сярод імпэрыяў, якія ўключалі ў свой склад тэрыторыю сучаснага Пакістану, вылучаюцца пэрсыдзкая імпэрыя Ахемэнідаў (каля 519 году да н. э.), імпэрыя Аляксандра Македонскага (326 год да н.э.)[32] і імпэрыя Маурыяў, заснаваная Чандрагупта Маурыя і пашыранае за часам Ашокі Вялікага (да 185 году да н. э.)[31]. Інда-грэцкае каралеўства заснаванае Дэмэтрыюсам Бактрам (180—165 гады да н. э.) уключала ў свой склад Гандгара і Панджаб і дасягнула свайго найбольшага памеру пры Мэнандэры, за часам якіх квітнела грэцка-будыйскай культура ў рэгіёне[31]. У канцы VI стагодзьдзя да н. э. у рэгіёне быў створаны цэнтар адукацыі, які лічыцца адным з самых старажытных у сьвеце[33]. Школа складалася зь некалькіх манастыроў зь невялікімі інтэрнатамі або аўдыторыямі, дзе праводзіліся заняткі на індывідуальнай аснове[33]. Гэты старажытны цэнтар адукацыі быў задакумэнтаваны грэкамі падчас уварваньня Аляксандра Вялікага, як месца якое не было падобнае на Грэцыю, а таксама было згадана кітайскімі пілігрымамі ў IV або V стагодзьдзі н. э.[34]

Image
Нэкропаль Маклі, аб’ект Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО, стаў вядомым месцам пахаваньня прадстаўнікоў дынастыі Сама[35].

Арабскі заваёўнік Мугамад ібн Касім захапіў Сынд і некаторыя рэгіёны Панджабу ў 711 годзе[36]. Афіцыйная храналёгія пакістанскага ўраду сьцьвярджае, што менавіта ў гэты час былі закладзеныя падмуркі сучаснай краіны[37]. У раньні сярэднявечны час іслам знайшоў свой распаўсюд у рэгіёне[38]. Да прыходу ісламу, які пачаўся ў VIII стагодзьдзі, у рэгіёне Пакістану культавалася мноства розных рэлігіяў, у тым ліку індуізм, будызм, джайнізм і зараастрызм[39]. У гэты час суфійскія місіянэры адыгралі ключавую ролю ў навяртаньні большасьці насельніцтва рэгіёну ў іслам[40]. Пасьля паразы цюркскіх і індуісцкіх дынастыяў шагі, якія кіравалі Кабульскай далінай, Гандгарай і заходнім Панджабам у VII—XI стагодзьдзях, некалькі пасьлядоўных мусульманскіх імпэрыяў кіравалі рэгіёнам, у тым ліку імпэрыя Газнэвідаў у 975—1187 гады, Каралеўства гурыдаў і Дэлійскі султанат у 1206—1526 гады[41]. Дэлійскі султанат саступіў сваё месца Імпэрыі Вялікіх Маголаў[42].

Маголы прынесьлі пэрсыдзкую літаратуру і высокую культуру, заклаўшы карані інда-пэрсыдзкай культуры ў рэгіёне[43]. На тэрыторыі сучаснага Пакістану ключавымі гарадамі таго часу былі Мултан, Лагор, Пэшавар і Тата[44], якія былі абраныя месцамі ўзьвядзеньня ўражлівых будынкаў эпохі Вялікіх Маголаў[45]. У пачатку XVI стагодзьдзя рэгіён заставаўся пад уладай Імпэрыі Вялікіх Маголаў[46]. У XVIII стагодзьдзі павольны распад імпэрыі быў паскораны зьяўленьнем канкуруючых дзяржаваў, як то Імпэрыя маратгаў, а пазьней Імпэрыяй сыкгаў, а таксама ўварваньнямі Надыр-шага з Ірану ў 1739 годзе і Імпэрыі Дурані ў Аўганістан у 1759 годзе[47]. На той час узрослая палітычная ўлада брытанцаў у Бэнгаліі яшчэ не дасягнула тэрыторый сучаснага Пакістану[48].

Image
Сэр Саед Агмэд Хан сфармуляваў сваё бачаньне ўладкаваньня грамадзтва, на грунце якога паўстаў Пакістан.

Аніводная частка сучаснага Пакістану не была пад брытанскай уладай да 1839 году, калі быў захоплены Карачы, на той час невялікая рыбацкая вёска, якой кіравалі талпуры Сынду. Гэтае паселішча было абароненае гліняным фортам, які ахоўваў гавань[49][50], і выкарыстоўвалася як анкляў з портам і вайсковай базай за часам Першай аўганскай вайны, якая рушыла ўсьлед[51]. Астатняя частка Сынду была набытая Ост-Індзкай кампаніяй у 1843 годзе[52], а пасьля, праз сэрыю войнаў і дамоваў, а таксама пасьля паўстаньня сыпаяў, у беспасярэднее кіраваньне каралевы Вікторыі Брытанскай імпэрыі[53]. Ключавыя канфлікты ўлучалі канфлікты супраць дынастыі бэлуджскіх талпураў, якія скончыліся бітвай пры Міяні ў 1843 годзе ў Сындзе[54], ангельска-сыкгскія войны[55] і ангельска-аўганскія войны. Да 1893 году ўвесь сучасны Пакістан уваходзіў у склад Брытанскай імпэрыі і заставаўся там да набыцьця незалежнасьці ў 1947 годзе[56]. Пад брытанскім панаваньнем сучасны Пакістан быў пераважна падзелены на Сынд, Панджаб і Бэлуджыстан. У рэгіён таксама ўваходзілі розныя княствы, найбуйнейшым зь якіх быў Багавалпур[57][58].

Важным паўстаньнем супраць брытанцаў у рэгіёне стала Індыйскае паўстаньне 1857 году, вядомае ў той час як Сыпайскі мяцеж. Рознагалосьсі ў адносінах паміж індуізмам і ісламам прывялі да значнай напружанасьці ў Брытанскай Індыі, што выклікала рэлігійны гвалт. Спрэчкі вакол мовы яшчэ больш пагоршылі напружанасьць паміж індуістамі і мусульманамі[59]. Мусульманскі інтэлектуальны рух, які ачоліў сэр Саед Агмэд Хан, каб супрацьстаяць індуісцкаму адраджэньню, выступаў за тэорыю дзьвюх нацыяў і прывёў да стварэньня Ўсеіндыйскай мусульманскай лігі ў 1906 годзе[60].

У сакавіку 1929 году ў адказ на даклад Нэру Мугамад Алі Джына, заснавальнік Пакістану, апублікаваў свае чатырнаццаць пунктаў, якія ўлучалі прапановы па абароне інтарэсаў мусульманскай меншасьці ў аб’яднанай Індыі. Гэтыя прапановы былі адхіленыя. У сваім звароце ад 29 сьнежня 1930 году Аляма Ікбал выступіў за аб’яднаньне штатаў з мусульманскай большасьцю ў паўночна-заходняй Індыі, у тым ліку Панджаба, паўночна-заходняй памежнай правінцыі, Сынду і Бэлуджыстану. Меркаваньне, што брытанскія правінцыйныя ўрады пад кіраўніцтвам кангрэса ігнаравалі Мусульманскую лігу з 1937 па 1939 гады, матывавала Джыну ды іншых лідэраў Мусульманскай лігі прасунуць тэорыю дзьвюх нацыяў[61][62]. Гэта прывяло да прыняцьця Лагорскай рэзалюцыі 1940 году, прадстаўленай Абулам Касэмам Фазлулам Гакам, таксама вядомай як Пакістанская рэзалюцыя[63].

Імя краіны «Пакістан» азначае «краіна чысьціні» на ўрду і фарсі. Яго прыдумаў у 1934 годзе (спачатку як «Пакстан») Чоўдгуры Рахмат Алі, які і апублікаваў яго ў сваім артыкуле «Цяпер або ніколі»[64]. Імя мусіла абазначаць «трыццаць мільёнаў мусульманаў Пакстану, якія жывуць у пяці Паўночных правінцыях (Брытанскае) Індыі — Панджабе, Аўганіі (вядомай таксама як Паўночна-Заходняя памежная правінцыя), Кашміры, Сындзе і Бэлуджыстане»[65].

Незалежнасьць ад Брытаніі атрыманая ў 1947; датуль Пакістан уваходзіў у склад Індыі; рэспубліка абвешчаная ў 1956. Усходні Пакістан стаў самастойнай краінай Банглядэш у 1971 годзе. Пасьля грамадзянскай вайны ўлада перайшла да Зульфікар Алі Бгута, ён быў скінуты генэралам Зія уль-Гакам у 1977 і пакараны сьмерцю ў 1979. Агітацыя за правядзеньне вольных выбараў была пачатая Бэназір Бгута ў 1986, яна была абраная прэзыдэнтам у 1988 (вызваленая ад улады ў 1990). Пакістан далучыўся да Садружнасьці ў 1989. Урад Ісламскага дэмакратычнага альянсу ўвёў законы шарыяту і пачаў зьдзяйсьняць праграму прыватызацыі ў 1991. У 1993 Фарух Легары быў абраны прэзыдэнтам, абяцаў аднавіць поўную парлямэнцкую палітычную сыстэму. Бэназір Бгута была абраная прэм’ер-міністрам у 1993. Ад 2018[66] да 2024 году прэзыдэнтам Пакістану быў Арыф Алві[67]. Ад 2018 да 2022 году прэм’ер-міністрам Пакістану быў Імран Хан[68].

Геаграфія

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Мапа кліматычнай клясыфікацыі Кёпэна Пакістану.

З улікам разнастайных геаграфічных і кліматычных умоваў Пакістану тут можна пабачыць шырокі спэктар дзікай прыроды[69]. Пакістан займае плошчу 881 913 км²[70], што параўнальна з памерамі Францыі і Вялікабрытаніі ў сукупнасьці[71]. Паводле агульнай плошчы тэрыторыі краіна займае 33-ы радок[72], але гэтая лічба залежыць ад спрэчнага статусу Кашміру. Пакістан мае берагавую лінію працягласьцю 1046 км уздоўж Арабскага мора і Аманскай затокі[73][74] і мае агульныя сухаземныя межы працягласьцю 6774 км, у тым ліку 2430 км з Аўганістанам, 523 км з Кітаем, 2912 км зь Індыяй і 909 км з Іранам. Пакістан мае марскую мяжу з Аманам[75] і мяжуе з Таджыкістанам праз Ваханскі калідор[76]. Разьмешчаны на скрыжаваньні Паўднёвай Азіі, Блізкага Ўсходу і Цэнтральнай Азіі, што надае яму геапалітычнае значэньне[77]. Геалягічна Пакістан знаходзіцца паміж шоўнай зонаю Інд-Цангпа і Індыйскай тэктанічнай плітою ў Сындзе і Панджабе, у той час як Бэлуджыстан і большая частка Хайбэр-Пахтунхвы месьціцца на Эўразійскай пліце, галоўным чынам на Іранскім узвышшы. Гілгіт-Балтыстан і Азад Кашмір ляжаць уздоўж краю Індыйскай пліты, таму схільныя да магутных землятрусаў.

Image
Спадарожнікавы здымак Пакістану.

Краявіды Пакістану вар’ююцца ад прыбярэжных раўнінаў да пакрытых ледавіком гораў, маючы пустэльні, лясы, пагоркі і ўзвышшы[78]. Краіна падзеленая на тры асноўныя геаграфічныя зоны, як то паўночнае нагор’е, раўніну ракі Інд і плята Бэлуджыстан[79]. Паўночнае нагор’е ўлучае горныя хрыбты Каракарум, Гіндукуш і Памір, дзе месьціцца адныя з самых высокіх вяршыняў сьвету, у тым ліку пяць з чатырнаццаці васьмітысячнікаў[80][81]. Плята Бэлуджыстану знаходзіцца на захадзе, а пустэльня Тар месьціцца на ўсходзе краіны[82][83][84]. Рака Інд мае даўжыню ў 1609 км, а ейныя прытокі перасякаюць краіну ад Кашміру да Арабскага мора, а ўздоўж яе раскіданыя алювіяльныя раўніны ў рэгіёнах Панджаб і Сынд[85].

Клімат

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

На клімат краіны ўплываюць мусоны, на большай частцы Пакістану клімат трапічны, па паўночным захадзе — субтрапічны. У Пакістане сэзон мусонаў з частымі паводкамі праз моцныя ападкі зьмяняецца на сухі сэзон з значна меншай колькасьцю ападкаў або іхным бракам агулам[86]. У Пакістане назіраюцца чатыры выразна акрэсьленыя сэзоны, як то прахалодная і сухая зіма зь сьнежня па люты, гарачая і сухая вясна з сакавіка па травень, летні сэзон дажджоў або пэрыяд паўднёва-заходніх мусонаў з чэрвеня па верасень, пэрыяд адступных мусонаў у кастрычніку і лістападзе[87]. Колькасьць ападкаў моцна розьніцца з году на год, з распаўсюджанымі схемамі чаргаваньня паводак і засушаў[88]. Сярэдняя тэмпэратура студзеня вагаецца ад +12 °C да +16 °C, а тэмпэратура ліпеня знаходзіцца ў межах ад +30 °C да +35 °C. Колькасьць ападкаў на раўніне складае 100—400 мм, у гарах — да 1000 мм.

Флёра і фаўна

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Мархур уважаецца нацыянальнай жывёлай краіны.

Разнастайны ляндшафт і клімат Пакістану спрыяюць шырокай разнастайнасьці дрэваў і расьлінаў[89]. Ад хвойных альпійскіх і субальпійскіх дрэваў, як то яліна, хвоя і гімалайскі кедр у паўночных гарах, да лісьцяных дрэваў, як то дальбэргія сысу ў Сулейманавых гарах[86], і какосавых і фінікавых пальмаў у паўднёвых рэгіёнах[90][91]. Заходнія пагоркі могуць пахваліцца ядлоўцам, тамарыскам, грубымі травамі і хмызьняковымі расьлінамі[92]. Мангравыя лясы дамінуюць у прыбярэжных забалочаных тэрыторыях на поўдні[93]. Хвойныя лясы растуць на вышыні ад 1000 да 4000 мэтраў у большасьці паўночных і паўночна-заходніх нагор’яў[94]. У некаторых рэгіёнах Бэлуджыстану маюць распаўсюд фінікавыя пальмы і эфэдра[90][95]. На раўнінах Інду ў Панджабе і Сындзе квітнеюць трапічныя і субтрапічныя сухія і вільготныя шырокалісьцевыя лясы, а таксама трапічныя і склерафітныя хмызьнякі. У 2021 годзе лясамі было пакрыта прыблізна 4,8% або 36 845,6 км² тэрыторыі Пакістану[96].

Фаўна Пакістану адлюстроўвае ягоны разнастайны клімат. У краіне налічваецца блізу 668 відаў птушак[97], у тым ліку вароны, вераб’і, майны, ястрабы, сокалы і арлы. На раўнінах Палас жыве трагапан чарнагаловы, а таксама шмат пералётных птушак з Эўропы, Цэнтральнай Азіі і Індыі[98]. На паўднёвых раўнінах водзяцца мангусты[99], Viverricula indica[100], зайцы, азіяцкі шакал, індыйскі яшчар, чаротавы[101] ды барханны кот[102]. У Індзе водзяцца кракадзілы[103], а ў навакольных раёнах водзяцца дзікі, алені і іглак індыйскі. Пясчаныя хмызьнякі цэнтральнага Пакістану ёсьць арэалам азіяцкіх шакалаў, паласатых гіенаў[104], дзікіх котак і леапардаў. На гарыстай поўначы водзяцца розныя жывёлы, як то бараны падвіду Ovis ammon polii, муфлён азіяцкі, мархур, белагруды мядзьведзь і гімалайскі мядзьведзь[86].

Адсутнасьць расьліннага покрыва, суворы клімат і выпасы быдла ў пустэльнях паставілі пад пагрозу зьнікненьня дзікіх жывёлаў[105]. Газэль віду Gazella bennettii ёсьць адзінай жывёлай, якая сустракаецца ў значнай колькасьці ў Чалістане[106], як і антылёпа нільгаў уздоўж мяжы паміж Пакістанам і Індыяй ды ў некаторых частках Чалістану[107]. Сярод рэдкіх жывёлаў вылучаюцца сьнежны барс і індзкі дэльфін[86], апошняга зь якіх, як мяркуецца, засталося блізу 1816 асобінаў, таму ён быў узяты пад ахову ў запаведніку дэльфінаў Інду ў Сындзе[108]. Усяго ў Пакістане зарэгістравана 174 віды сысуноў, 177 відаў паўзуноў, 22 віды земнаводных, 198 відаў прэснаводных рыбаў, 668 відаў птушак, больш за 5 тысяч відаў вусякоў і больш за 5700 відаў расьлінаў[97]. Пакістан сутыкаецца з высечкай лясоў, паляваньнем і забруджваньнем навакольнага асяродзьдзя, а сярэдні індэкс цэласнасьці ляснога покрыва за 2019 год склаў 7,42/10, што ставіць яго 41-е месца ў сьвеце ў ліку 172 джяржаваў[109].

Палітыка

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Будынак парлямэнту.

Пакістан уважаецца дэмакратычнай парлямэнцкай фэдэральнай рэспублікай, дзе іслам усталяваны як дзяржаўная рэлігія[110][111]. Канстытуцыя краіны была ўхваленая ў 1956 годзе, але ў 1958 годзе яна была скасаваная Аюбам Ханам і замененая другой канстытуцыяй 1962 году[112]. Новая ўсеабдымная канстытуцыя была зацьверджаная ў 1973 годзе, але прыпыненая Зія-уль-Гакам у 1977 годзе, але пазьней зноў адноўлена ў 1985 годзе. Уплыў вайскоўцаў на палітыку быў значным цягам усёй гісторыі Пакістану[112]. У часы 1958—1971, 1977—1988 і 1999—2008 гадоў адбыліся вайсковыя перавароты, якія прывялі да ўсталяваньня ваеннага стану і фактычнага кіраваньня краінай вайсковымі лідэрамі ў якасьці прэзыдэнтаў[113]. У цяперашні час у Пакістане дзеіць шматпартыйная парлямэнцкая сыстэма[114] з выразна выяўленай сыстэмай стрымак і процівагаў паміж галінамі ўлады[115]. Першы пасьпяховы дэмакратычны пераход адбыўся ў траўні 2013 году[116]. Пакістанская палітыка круціцца вакол спалучэньня сацыялізму, кансэрватызму і трэцяга шляху[117], прычым трыма асноўнымі палітычнымі партыямі ёсьць кансэрватыўная Пакістанская мусульманскага ліга, сацыялістычная Пакістанская народная партыя і цэнтрысцкі Пакістанскі рух за справядлівасьць[118]. Папраўкі да Канстытуцыі ў 2010 годзе абмежавалі паўнамоцтвы прэзыдэнта, узмацніўшы ролю прэм’ер-міністра[119].

Адміністрацыйны падзел

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Адмістрацыйны падзел Пакістану.

Правінцыі:

  1. Бэлуджыстан
  2. Панджаб
  3. Сынд
  4. Хайбэр-Пахтунхва

Тэрыторыі:

  1. Сталічная тэрыторыя Ісламабаду

Пакістанскі адміністрацыйны падзел Кашміру:

  1. Азад Кашмір
  2. Гілгіт-Балтыстан

Дзьве апошнія адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі створаныя на тэрыторыях, занятыя Пакістанам у 1947 годзе ў выніку Кашмірскага канфлікту, які распачаўся праз тэрытарыяльныя прэтэнзіі Пакістану на землі княства Джаму і Кашмір, якое, аднак, неўзабаве падало просьбу аб уваходжаньні ў склад суседняй Індыі. Канфлікт спрычыніўся да шэрагу пазьнейшых узброеных канфліктаў, аднак у Кашміры ў якасьці фактычнае мяжы захоўваецца лінія спыненьня агню на 1949 год. Урад Індыі не прызнае фактычнае заваёвы Пакістану, разглядаючы Азад Кашмір і Гілгіт-Балтыстан як часткі ўласнага штату Джаму і Кашмір. У 1960-х гадах Пакістан перадаў крайнюю поўнач кантраляванай ім часткі Кашміру на карысьць Кітаю (Шаксгамская даліна). Усе адміністрацыйна-тэрытарыяльныя адзінкі, апрача сталічнае тэрыторыі, падзяляюцца на меншыя (акругі, якія ўтрымліваюць тэгсылы), пры гэтым Азад Кашмір фармальна мае статус дзяржавы, асацыяванай з Пакістанам. Раней да 2018 году існавала тэрыторыя пад назовам Фэдэральна кіраваныя пляменныя тэрыторыі, але яна ў выніку была інтэграваная ў правінцыю Хайбэр-Пахтунхва.

Роля ісламу

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Пакістан, адзіная краіна, заснаваная ў імя ісламу[120], меў пераважную падтрымку сярод мусульманаў, асабліва ў такіх правінцыях, як Аб’яднаныя правінцыі, дзе мусульмане былі меншасьцю[121]. Гэтая ідэя, сфармуляваная Мусульманскай лігай, ісламскім духавенствам і Джынай, прадугледжвала стварэньне ісламскай дзяржавы[122]. Джына, цесна павязаны з уладамі, па сваёй сьмерці згадваўся ісламскім духоўнікам Шабірам Агмадам Усмані як найвялікшы мусульманін пасьля Аўрангзэба, які імкнуўся аб’яднаць мусульманаў усяго сьвету пад ісламам[123].

Image
Мусульманскія пілігрымы ля мячэту Бадшагі ў Лагоры.

Рэзалюцыя аб мэтах ад сакавіка 1949 году стала першым крокам да дасягнення гэтай мэты, зацьвердзіўшы алага як адзінага сувэрэна[124]. Лідэр Мусульманскай лігі Чаўдры Халікузаман сьцьвярджаў, што Пакістан можа сапраўды стаць ісламскай дзяржавай толькі па аб’яднаньні ўсіх вернікаў ісламу ў адзіную палітычную сыстэму[125]. Кіт Калард адзначаў, што пакістанцы вераць у адзінства мэты і сьветапогляду ў мусульманскім сьвеце, чакаючы падобных поглядаў на рэлігію і нацыянальнасьць ад мусульманаў усяго сьвету[126]. Жаданьне Пакістану стварыць адзіны ісламскі блёк пад назвай Ісламістан ня быў падтрыманы іншымі мусульманскімі ўрадамі[126], але некаторыя рэлігійныя асобы, як то вялікі муфтый Палестыны Аль-Гадж Амін аль-Гусэйні і лідэры Братоў-мусульманаў былі прыцягнутыя ў краіну. Аднак, высілкі Пакістану стварыць міжнародную арганізацыю мусульманскіх краінаў далі плён, бо ў 1970-я гады паўстала Арганізацыя ісламскай канфэрэнцыі[127]. Бэнгальскія мусульмане Ўсходняга Пакістану, якія выступалі супраць ісламісцкай дзяржавы, сутыкнуліся з заходнімі пакістанцамі, якія схіляліся да ісламскай ідэнтычнасьці[127][128]. Ісламісцкая партыя Джамаат-э-Ісламі падтрымала стварэньне ісламскую дзяржаву і выступіла супраць бэнгальскага нацыяналізму[129].

Пасьля агульных выбараў 1970 году парлямэнт зацьвердзіў Канстытуцыю 1973 году[130]. Яна абвесьціла Пакістан ісламскай рэспублікай з ісламам як дзяржаўнай рэлігіяй і абавязала, каб усе законы адпавядалі ісламскім вучэньням, выкладзеным у Каране і Суньне, і што аніякі закон, які супярэчыць ім, ня можа быць ухвалены[131]. Акрамя таго, былі створаны такія інстытуцыі, як то Шарыяцкі суд і Рада ісламскай ідэалёгіі, дзеля тлумачэньня і ўжываньня нормаў ісламу[130].

Пасьля захопу ўлады генэрал Зія-уль-Гак імкнуўся стварыць ісламскую дзяржаву і выконваць законы шарыяту[132]. Ён стварыў шарыяцкія суды[130] дзеля выкананьня юрыдычных нормаў з выкарыстаньнем ісламскай дактрыны[133]. Сваёй дзейнасьцю Зія выклікаў міжканфэсійную напружанасьць антышыіцкай палітыкай. Большасьць пакістанцаў, паводле апытаньня Дасьледчага цэнтра П’ю, аддаюць перавагу законам шарыяту як афіцыйнаму закону[134], а 94% зь іх больш ідэнтыфікуюць сябе з рэлігіяй, чым з нацыянальнасьцю, што ёсьць найвялікшым паказьнікам у параўнаньні з мусульманамі ў іншых краінах[135].

Міжнародныя дачыненьні

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Прэзыдэнты Пакістану і ЗША Аюб Хан і Джон Кенэдзі на сустрэчы ў 1961 годзе.

З моманту здабыцьця незалежнасьці Пакістан імкнуўся падтрымліваць незалежную замежную палітыку[136]. Вонкавая палітыка і геастратэгія Пакістану сканцэнтраваныя на эканоміцы, бясьпецы, нацыянальнай ідэнтычнасьці і тэрытарыяльнай цэласнасьці, а таксама на будаўніцтве цесных сувязяў зь іншымі мусульманскімі краінамі[137]. Паводле словаў экспэрта ў міжнароднай палітыцы Гасана Аскары Рызьві, Пакістан падкрэсьлівае сувэрэнную роўнасьць дзяржаваў, білатэралізм, узаемнасьць інтарэсаў і неўмяшальніцтва ва ўнутраныя справы адзін аднаго як асноўныя рысы сваёй замежнай палітыкі[138]. Кашмірскі канфлікт застаецца сур’ёзнай праблемай паміж Пакістанам і Індыяй. Менавіта з гэтае прычыны адбыліся тры тры з чатырох войнаў паміж дзяржавамі[139]. Часткова праз напружаныя стасункі зь Індыяй Пакістан мае цесныя сувязі з Турэччынай і Іранам[140]. Саудаўская Арабія таксама мае важную ролю ў замежных дачыненьнях Пакістану.

Image
Прэм’ер-міністар Пакістану Шагбаз Шарыф на саміце Шанхайскай арганізацыі супрацы ў 2022 годзе.

Не падпісаўшы Дагавор аб нераспаўсюдзе ядзернай зброі, Пакістан мае ўплыў у МАГАТЭ[141]. Гадамі Пакістан блякаваў міжнародную дамову аб абмежаваньні расшчапляльнага матэрыялу, сьцьвярджаючы, што ягоныя запасы не адпавядаюць ягоным доўгатэрміновым патрэбам[142]. Ядзерная праграма Пакістану ў XX стагодзьдзі была скіраваная на супрацьдзеяньне ядзерным амбіцыям Індыі ў рэгіёне, і пасьля ядзерных выпрабаваньняў Індыі адбыліся ўзаемныя ядзерныя выпрабаваньні, што ўмацавала Пакістан як ядзерную дзяржаву[143]. Пакістан прытрымліваецца палітыкі поўнага спэктру стрымліваньня, лічачы сваю ядзерную праграму жыцьцёва важнай для стрымліваньня замежнай агрэсіі[144]. Стратэгічна разьмешчаны на асноўных сусьветных марскіх шляхах паставак нафты і камунікацыйных калідорах, Пакістан таксама мае блізкасьць да прыродных рэсурсаў краінаў Цэнтральнай Азіі[145]. Пакістан актыўна бярэ ўдзел у працы ААН, а ягоныя пазыцыі ў міжнароднай палітыцы адстойвае сталы прадстаўнік[146]. Ён выступае за канцэпцыю акрэсьленай мернасьці ў мусульманскім сьвеце[147]. Пакістан ёсьць сябрам Садружнасьці нацыяў, Паўднёваазіяцкім аб’яднаньні рэгіянальнай супрацы, Арганізацыі эканамічнай супрацы[148][149], і Групы двацацці[150].

Кітай называе Пакістан «жалезным братам», падкрэсьліваючы значнасьць іхных цесных стасункаў[151]. У 1950-х гадах Пакістан выступаў супраць СССР з геапалітычных чыньнікаў. Падчас савецка-аўганскай вайны ў 1980-х гадах ён быў блізкім хаўрусьнікам ЗША[138]. Стасункі з Расеяй палепшыліся па заканчэньні халоднай вайны[152], а дачыненьні краіны з ЗША вагаліся ў розныя часы[138]. Спачатку Пакістан быў блізкім хаўрусьнікам ЗША за часам халоднай вайны[153], але адносіны сапсаваліся ў 1990-я гады прыз санкцыі за сакрэтную ядзерную праграму Пакістану[154]. Пасьля 11 верасьня Пакістан зноў стаў хаўрусьнікам ЗША ў барацьбе з тэрарызмам, але іхныя адносіны часам вызначаюцца як напружаныя праз разыходжаньне інтарэсаў, недавер і праблемы ўласна тэрарызму. Не зважаючы на тое, што ў 2004 годзе ЗША надалі Пакістану статус важнага хаўрусьніка па-за межамі НАТО[155], гэтай азіяцкай краіне закідваліся абвінавачваньні ў падтрымцы Талібану ў Аўганістане[156]. Пакістан ня мае афіцыйных дыпляматычных дачыненьняў з Ізраілем[157].

Эканоміка

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Эканоміка Пакістану займае 25-е месца ў сьвеце ў ВУП паводле парытэту пакупніцкай здольнасьці і 44-е месца паводле намінальнага ВУП. Гістарычна склалася, што Пакістан быў часткай найбагацейшага рэгіёну ў першым тысячагодзьдзі нашай эры, але да XVIII стагодзьдзя саступіў пазыцыі такім рэгіёнам, як то Кітай і Заходняя Эўропа[158]. Пакістан уважаецца за краіну, якая разьвіваецца[159], і ўваходзіць у склад Наступных адзінаццаці, то бок дзяржаваў, якія могуць стаць аднымі з найбуйнейшых эканомік сьвету ў XXI стагодзьдзі разам з краінамі БРІК[160].

Image
Карачы ўважаецца за эканамічную сталіцу краіны.

У апошнія гады Пакістан сутыкнуўся з сацыяльнай нестабільнасьцю і макраэканамічным дысбалянсам, зь недахопамі ў такіх паслугах, як то чыгуначныя перавозкі і вытворчасьць электраэнэргіі[161]. Паўіндустрыялізаваная эканоміка мае цэнтры росту ўздоўж ракі Інд[162][163][164]. Дывэрсыфікаваная эканоміка гарадзкіх цэнтраў Карачы і Панджабу суіснуе зь менш разьвітымі раёнамі ў іншых частках краіны, асабліва ў Бэлуджыстане[163]. Пакістан займае 67-е месца ў сьвеце паводле аб’ёму экспарту і 106-е месца ў сьвеце паводле складанасьці эканомікі, з адмоўным гандлёвым сальда ў памеры 23,96 мільярдаў даляраў ЗША ў 2015—2016 фінансавым годзе[165][166].

У 2022 годзе намінальны ВУП Пакістану ацэньваўся ў 376,493 млрд даляраў ЗША[167]. Паводле зьвестак Сусьветнага банку, Пакістан валодае важнымі стратэгічнымі рэсурсамі і патэнцыялам да разьвіцьця. Павелічэньне долі моладзі ў Пакістане забясьпечвае краіне як патэнцыйны дэмаграфічны дывідэнд, гэтак і выклік у забесьпячэньні адэкватных паслугаў і занятасьці[168]. 21,04% насельніцтва жывуць па-за міжнародна вызначанай рысай беднасьці ў 1,25 даляра ЗША на дзень. Узровень беспрацоўя сярод насельніцтва ў веку 15 гадоў і старэй складае 5,5%[169]. Паводле ацэнак, у Пакістане пражывае 40 мільёнаў грамадзянаў сярэдняй клясы, і, паводле прагнозаў, да 2050 году іхняя колькасьць павялічыцца да 100 мільёнаў[170]. У справаздачы Сусьветнага банку за 2015 год эканоміка Пакістану займае 24-ы радок[171] у сьвеце паводле пакупніцкай здольнасьці і 41-е месца[172] паводле абсалютных лічбаў. Гэта другая паводле велічыні эканоміка Паўднёвай Азіі, якая фармуе блізу 15,0% рэгіянальнага ВУП[173].

Сельская гаспадарка

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Здабыча карысных выкапняў у правінцыі Сынд.

Пакістанская эканоміка перайшла ад сельскай гаспадаркі да сфэры паслугаў, прычым на 2015 год сельская гаспадарка фармавала толькі 20,9% ВУП[174]. Не зважаючы на гэта, вытворчасьць пшаніцы ў Пакістане ў 2005 годзе перавысіла афрыканскую і амаль адпавядала паказьнікам Паўднёвай Амэрыцы, што падкрэсьлівае значнасьць сельскай гаспадаркі[175]. У гэтым сэктары занята 43,5% працоўнай сілы, і ён уважаецца асноўнай крыніцай замежнай валюты[174][176].

Экспарт прамысловай прадукцыі, які моцна залежыць ад сельскагаспадарчай сыравіны, як то бавоўна і скура, сутыкаецца з інфляцыйным ціскам праз дэфіцыт паставак і парушэньняў на рынку. Пакістан займае пятае месца паводле вытворчасьці бавоўны і чацьверты паводле велічыні вытворца малака ў сьвеце. Пакістан самадастатковы ў вырабе цукровага трысьнёгу. Не зважаючы на тое, што зямельныя і водныя рэсурсы не павялічыліся прапарцыйна, рост прадукцыйнасьці, асабліва ў выніку Зялёнай рэвалюцыі ў канцы 1960-х і 1970-х гадоў, значна павялічыў урод пшаніцы і рысу. Дадатковыя захады ў справе авадненьня і выкарыстаньне высокаўраджайных гатункаў яшчэ больш павялічылі ўраджайнасьць сельскагаспадарчых культураў[177]. На мясную прамысловасьць прыпадае 1,4% ад агульнага ВУП[178].

Вытворчасьць

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Мужчына зьбірае тэлевізар на фабрыцы ў Лагоры.

Прамысловасьць, якая фармуе 19,74% ВУП і дзе занятае 24% ад агульнай колькасьці працоўнай сілы, ёсьць другім паводле велічыні сэктарам. Дамінуе буйная вытворчасьць, якая складае 12,2% ВУП, прычым вытворчасьць цэмэнту квітнее дзякуючы попыту з боку Аўганістану і ўнутранага сэктару нерухомасьці[179]. У 2013 годзе Пакістан экспартаваў 7,7 млн тонаў цэмэнту пры агульных магутнасьцях у 44,7 млн тонаў[180]. Тэкстыльная прамысловасьць — ключавы гулец у вытворчым сэктары Пакістану. Ён робіць унёсак у 9,5% у ВУП і забясьпечвае занятасьцю блізу 15 мільёнаў чалавек. На 2022 год Пакістан займаў сёмае месца ў сьвеце паводле вытворчасьці бавоўны[181], маючы значныя прадзільныя магутнасьці, што робіць яго буйным экспартэрам тэкстыльнай прадукцыі ў Азіі[182]. Кітай быў значным пакупніком пакістанскага тэкстылю, імпартуючы тэкстыль на суму 1,527 мільярдаў даляраў ЗША ў 2012 годзе[183].

У 1952 годзе былі вынайдзены першыя радовішчы прыроднага газу ў Бэлуджыстане, потым таксама знайшлі газ і ў Сындзе і Панджабе. Вынайдзена 7 радовішчаў нафты (запасы ацэньваюцца ў 300 млн барэляў). Зь іншых карысных выкапняў вядзецца здабыча вугля, хромавай руды, мармура, солі, вапняку, урану, фасфатаў, барытаў, серкі, каштоўных і паўкаштоўных камянёў. Існуюць нафтаперапрацоўчыя заводы, мэталюргічны камбінат, разьвіваецца мелкая вытворчасьць спартовых тавараў і фармацэўтычная прамысловасьць. У красавіку 2005 году Пакістан пачаў вытворчасьць уласных аўтамабіляў REWO, існуе зборачны завод КАМАЗ у Карачы. Энэргетыка Пакістану заснавана ў асноўным на гідраэлектрастанцыях.

Вытворчасьць электрычнай энэргіі ў 2003 годзе склала 76,92 млрд кВт пры спажываньні 71,54 млрд кВт.

Дэмаграфія

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Паводле вынікаў перапісу насельніцтва 2023 году агульная колькасьць жыхароў Пакістану складала 241 499 431 чалавек[184]. Гэтая лічба ўлучае чатыры правінцыі краіны, як то Панджаб, Сынд, Хайбэр-Пахтунхва, Бэлуджыстан і сталічную тэрыторыю Ісламабаду. Зьвесткі перапісу насельніцтва Азад Кашміру і Гілгіт-Балтыстану не былі зацьверджаныя Радай агульнага інтарэсу Пакістану. Такім чынам, краіна лічыцца пятай паводле колькасьці насельніцтва дзяржавай у сьвеце[185].

Image
Шчыльнасьць насельніцтва Пакістану паводле акругаў. Цямнейшы колеры пазначае большую шчыльнасьць.

Паміж 1951 і 2023 гадамі насельніцтва Пакістану павялічылася больш чым у сем разоў, з 33,7 мільёнаў да 241,5 мільёна. Краіна мае адносна высокія, але і зьніжальныя, тэмпы росту, якія падтрымліваюцца высокай нараджальнасьцю і нізкай сьмяротнасьцю. Паміж 1998 і 2017 гадамі сярэднегадавы тэмп росту насельніцтва складаў +2,40%[186]. Рэзкія сацыяльныя зьмены прывялі да ўрбанізацыі і зьяўленьня двух мэгаполісаў, як то Карачы і Лагору. Гарадзкое насельніцтва краіны павялічылася больш чым у тры разы ў час з 1981 па 2017 гады, менавіта з 23,8 мільёнаў да 75,7 мільёнаў, а ўзровень урбанізацыі ў краіне павялічыўся з 28,2% да 36,4%. Не зважаючы на гэта, узровень урбанізацыі ў краіне застаецца адным з найніжэйшых у сьвеце.

Дзякуючы высокаму ўзроўню нараджальнасьці, які ў 2022 годзе ацэньваўся ў 3,5 дзіця на жанчыну, Пакістан мае адное з наймаладзейшых насельніцтваў у сьвеце. Перапіс насельніцтва 2017 году зафіксаваў, што 40,3% насельніцтва краіны было маладзейшым за 15 гадоў, у той час як толькі 3,7% пакістанцаў былі ў веку 65 гадоў і больш[187]. Сярэдні век жыхароў краіны складаў 19 гадоў[187], а суадносіны сярод мужчынаў і жанчынаў было 105 на 100 на карысьць мужчынаў.

Этнічныя грамады і мовы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Пакістан утварае сабою разнастайнае грамадзтва, і, паводле ацэнак, у ім размаўляюць ад 75 да 85 мовамі[188][189]. Урду і ангельская мовы ўважаюцца афіцыйнымі мовамі, прычым урду лічыцца лінгва франка краіны, бо на ім больш менш размаўляюць больш за 75% пакістанцаў[190][191]. Згодна зь перапісам насельніцтва 2023 году, найбуйнейшымі этналінгвістычнымі групамі ёсьць панджабцы (36,98%), пуштуны (18,15%), сындхі (14,31%), сарайкі (12%), бэлуджы (3,38%), гіндкаваны/газарэвалы (2,32%) і брагуі (1,16%)[192]. Астатняе насельніцтва складаецца з розных этнічных меншасьцей, як то кашмірцы, пагарцы, чытралі ды іншыя суполкі[193]. Пакістанская дыяспара, якая налічвае больш за сем мільёнаў чалавек, ёсьць шостай паводле велічыні ў сьвеце[194].

Іміграцыя

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Аўганскія хлопцы-ўцекачы пампуюць воду ля Ісламабаду.

Нават пасьля падзелу ў 1947 годзе мусульмане зь Індыі працягвалі міграваць у Пакістан, асабліва ў Карачы і правінцыю Сынд[195]. Войны ў суседнім Аўганістане ў 1980-х і 1990-х гадах сталі чыньнікам таго, што мільёны аўганскіх уцекачоў трапілі ў Пакістан, галоўным чынам у правінцыю Хайбэр-Пахтунхву і племянныя раёны, а таксама ў Карачы і Кету. У выніку Пакістан стаў адной з краінай з найбуйнейшай у сьвеце суполкі ўцекачоў[196]. Акрамя таго, у Пакістане пражывае блізу 2 мільёнаў банглядэшцаў і паўмільёны нелегальных асобаў, верагодна з М’янмы[197]. У кастрычніку 2023 году Пакістан пастанавіў дэпартаваць тысячы нелегальных мігрантаў, спасылаючыся на праблемы бясьпекі[198].

Міграцыя бэнгальцаў і рагінджа ў Пакістан пачалася ў 1980-х гадах і ўсьцяж трывала да 1998 году. У Карачы маецца значная колькасьць бэнгальскіх кварталаў, а вялікая міграцыя рагінджа зрабіла Пакістан адной з найбуйнейшых месцаў пражываньня гэтай групы па-за межамі М’янмы[199]. Бірманская грамада Карачы пераважна жыве ў трушчобах[200]. Паводле зьвестак Бі-Бі-Сі ў Гілгіт-Балтыстане жывуць тысячы ўйгурскіх мусульманаў, некаторыя зь якіх уцяклі з кітайскага Сіньцзяну і Кашгар у 1949 годзе, а многія іншыя прыбылі пазьней, сьцьвярджаючы, што ратуюцца ад палітычнага прыгнёту[201]. З 1989 году тысячы кашмірскіх мусульманскіх бежанцаў уцяклі ў Пакістан, паводле зьвестак яны ратаваліся ад індыйскіх жаўнераў[202].

Рэлігія

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Мячэт Фэйсала, пабудаваная ў 1985 годзе турэцкім архітэктарам Вэдатам Далакаей, на замову саудаўскага караля Фэйсала.

У Пакістане дамінуе іслам, то бок 96,35% насельніцтва фармуюць мусульмане[203]. Пакістан займае другое месца ў сьвеце паводле колькасьці мусульманскага насельніцтва[204], а агулам тут жывуць 10,5% ад усіх мусульманаў сьвету[205]. Карачы ўважаецца найбуйнейшым мусульманскім горадам у сьвеце[206]. Большасьць ісламскіх вернікаў прытрымліваецца сунізму з значнай прысутнасьцю суфізму, у той час як мусульмане-шыіты, якіх налічваецца 5—25%[207], складаюць меншасьць[207]. У 2012 годзе 12% пакістанскіх мусульманаў ідэнтыфікавалі сябе як мусульмане без канфэсійнай прыналежнасьці[208]. У краіне маецца меншасьць агмадыя[209], якая пакутуе ад перасьледу, а ім забаронена называць сябе мусульманамі з 1974 году[210].

Другой паводле велічыні рэлігіяй ёсьць індуізм, які паводле перапісу 2023 году вызнаюць 2,17% насельніцтва. Індуісты пражываюць па ўсім Пакістане, але сканцэнтраваныя пераважна ў правінцыі Сынд, дзе нават сягаюць да 8,81% насельніцтва. Акруга Ўмэркот ёсьць адзінай у краіне, дзе большасьць насельніцтва ёсьць прадстаўнікамі індусісцкай веры, але ў акрузе Тгарпаркар жыве найбольшая колькасьць індуістаў Пакістану. Агулам у чатырох акругах, як то Ўмэркот, Тарпаркар, Мірпур-Хас і Санггар, пражывае больш за палову індуістаў краіны. На пачатку існаваньня Пакістану згодна з «тэорыяй закладнікаў» прадугледжвалася справядлівае абыходжаньне з індусамі дзеля абароны мусульманаў у Індыі[211]. Аднак некаторыя пакістанскія індусы адчувалі сябе маргіналізаванымі, што прывяло да эміграцыі ў Індыю[212].

Трэцяй рэлігійнай групай краіны ўважаюцца хрысьціяне, якія фармуюць 1,37% насельніцтва. Яны сканцэнтраваны ў акрузе Лагор (5%) і сталічнай тэрыторыі Ісламабаду (больш за 4%). У Карачы месьціцца гістарычная рымска-каталіцкая грамада, створаная мігрантамі з Гоа і тамілаў яшчэ за часам брытанскага каляніяльнага панаваньня. Таксама ў краіне маюцца суполкі прадстаўнікоў багаі, сыкхізму, будызму і зараастрызму, але колькасьць кожнай зь іх налічвае толькі некалькі дзясяткаў тысяч. Маецца таксама невялікая джайнісцкая супольнасьць.

Культура

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Грамадзянская супольнасьць у Пакістане герархічная, з акцэнтам на мясцовы культурны этыкет і традыцыйныя ісламскія каштоўнасьці. Асноўнай сямейнай адзінкай ёсьць пашыраная сям’я, але назіраецца ўзрослая тэндэнцыя да стварэньня нуклеарных сем’яў праз сацыяльна-эканамічныя фактары[213][214]. Як мужчыны, гэтак і жанчыны звычайна апранаюць шальвар-каміз, але мужчыны таксама аддаюць перавагу нагавіцам, джынсам і кашулям[215]. Сярэдняя кляса павялічылася да блізу 35 мільёнаў чалавек, яшчэ 17 мільёнаў пакістанцаў належаць да вышэйшай і вышэйшай сярэдняй клясы, што прывяло да пераходу ўлады ад сельскіх землеўласьнікаў да гарадзкой эліты[216]. У краіне спраўна сьвяткуюць Ураза-байрам, Курбан-байрам, Рамадан, Каляды, Вялікдзень, Голі і Дывалі ды іншыя ў першую чаргу рэлігійныя сьвяты[213].

Архітэктура

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Лагорскі форт улучаны ў сьпіс Сусьветнай спадчыны ЮНЭСКО.

Пакістанскую архітэктуру вызначаюць чатыры часы, як то даісламскі, ісламскі, каляніяльны і посткаляніяльны. Паўсталая індзкая цывілізацыя блізу сярэдзіны 3-га тысячагодзьдзя да н. э. распачала гарадзкую культуру, пра што сьведчаць захаваныя буйныя збудаваньні[217]. Сярод вядомых даісламскіх паселішчаў вылучаюцца Магэнджа-Дара, Гарапа і Кот-Дыджы[218]. Зьліцьцё будызму і грэцкіх уплываў спарадзіла адметны грэцка-будысцкі стыль, прыкладам якога ёсьць вядомы стыль Гандгара[219]. Сярод вядомых будыйскіх архітэктурных парэшткаў — манастыр Тахт-і-Багі ў Хайбэр-Пахтунхве[220].

Зьяўленьне ісламу на землях сучаснага Пакістану адзначыла заняпад будыйскай архітэктуры, якая саступіла месца ісламскай. Значнай індаісламскай пабудовай, якая дасюль існуе ёсьць магіла Шаг Рукн-і-Аляма ў Мултане. У эпоху Вялікіх Маголаў пэрсыдзка-ісламскі стыль зьліўся з індустанскім мастацтвам, што можна пабачыць у такіх архітэктурных пярлінах Лагору, як то мячэт Бадшагі і Лагорскі форт з культавай брамай Аламгіры. Лагор таксама можа пахваліцца велічным мячэтам Вазыр-Хана[221] і пышнымі садамі Шалімар. У брытанскі каляніяльны час зьявіліся індаэўрапейскія будынкі, якія спалучаюць эўрапейскі і індыйска-ісламскі стылі. Посткаляніяльная ідэнтычнасьць праяўляецца ў такіх сучасных славутасьцях, як то мячэт Фэйсала, Мінар-э-Пакістан і Мазары-Каід. Брытанскі архітэктурны ўплыў захоўваецца ў будынках Лагору, Пэшавару і Карачы[222].

Адзеньне

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Жанчына і дзяўчынка з правінцыі Сынд у традыцыйных строях.

Шальвар-каміз — нацыянальны строй Пакістану, у які апранаюцца ўва ўсіх правінцыях краіны. Аднак, кожная правінцыя мае свой уласны адметны стыль. Пакістанцы ў стварэньні адзежы выкарыстоўваюць розныя тканіны, як то шоўк, шыфон і бавоўну. Акрамя нацыянальнага адзеньня, мужчыны часта апранаюць гарнітуры і гальштукі, пашытыя паводле мясцовай моды, асабліва на працу ў офісах, школах і на грамадзкія імпрэзы[223].

Індустрыя моды Пакістану квітнее, спалучаючы традыцыйныя і сучасныя стылі, ствараючы ўнікальную культурную ідэнтычнасьць. Рэгіянальнае і традыцыйнае адзеньне застаецца важнымі сымбалямі роднай традыцыі, але набываючы сучасныя формы. Такія арганізацыі, як Пакістанская рада ў справах дызайну моды ў Лагоры і Пакістанская рада ў справах моды ў Карачы, ладзяць тыдзень моды. Першы такі тыдзень моды быў праведзены ў краіне ў лістападзе 2009 году[224].

Літаратура і філязофія

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Нацыянальны паэт краіны Мугамад Ікбал.

Пакістан можа пахваліцца літаратурай, створанай рознымі мовамі, у тым ліку ўрду, сындхі, панджабі, пушту, бэлудзкай, пэрсыдзкай, ангельскай ды іншымі[225]. Пакістанская акадэмія літаратуры актыўна прасоўвае літаратуру і паэзію як унутры краіны, гэтак і па-за ейнымі межамі. Нацыянальная бібліятэка спрыяе распаўсюду літаратуры. Гістарычна склалася, што пакістанская літаратура фармавалася пераважна зь лірычных, рэлігійных і фальклёрных твораў, а пазьней пад каляніяльным уплывам пашырылася ў прозу[226].

Нацыянальны паэт Пакістану Мугамад Ікбал пісаў уплывовыя вершы на ўрду і пэрсыдзкай мовах, выступаючы за адраджэньне ісламскай цывілізацыі[227]. Сярод вядомых асобаў сучаснай літаратуры на ўрду вылучаюцца Джош Малігабадзі, Фаіз Агмэд Фаіз і Саадат Гасан Манта[226]. Таксама шануюцца папулярныя суфійскія паэты, як то Шаг Абдул Латыф і Булег Шаг[228]. Мірза Каліч Бэг уважаецца за бацьку сучаснай прозы на сындхі[229]. Пакістанская філязофія сфармавалася пад уплывам брытанскай і амэрыканскай філязофіі, а важкі ўнёсак у разьвіцьцё філязофіі ў Пакістане зрабіў Міяд Магамэд Шарыф[230]. Пасьля 1971 году марксісцкая думка набыла вядомасьць у пакістанскай філязофіі дзякуючы такім асобам, як Джалалудын Абдур Рагім[231].

Спорт

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Image
Крыкет — найбольш папулярны від спорту

Самыя распаўсюджаныя віды спорту ў Пакістане — футбол, хакей на траве, вялікі і настольны тэніс, барацьба, бокс, цяжкая атлетыка, гольф, пола, плаваньне, сквош, бэйсбол і крыкет.

Крыкет

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Найбольш папулярны від спорту ў краіне — крыкет. Зборная каманда Пакістану па крыкеце зьяўляецца адной з наймацнейшых у сьвеце і змагаецца за лідэрства ў міжнародных спаборніцтвах з сапернікамі зь Вялікабрытаніі, Аўстраліі і Індыі. У 1992 годзе Пакістан здолеў перамагчы ў Кубку сьвету па крыкеце. З мэтай кіраўніцтва і кантролю за разьвіцьцём крыкета ў дзяржаве быў створаны адмысловы нацыянальны камітэт[232].

Хакей на траве

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

З алімпійскіх відаў спорту хакей на траве зьяўляецца найбольш пасьпяховым для Пакістану. З сваіх 10 алімпійскіх мэдалёў за ўсю гісторыю правядзеньня гульняў пакістанцы 8 зь іх выйгралі менавіта ў мужчынскім хакеі на траве, у тым ліку ўсё золата і срэбра. Тройчы (1960, 1968 і 1984) пакістанцы станавіліся алімпійскімі чэмпіёнамі, тройчы выйгравалі срэбра (1956, 1964, 1972) і двойчы бронзу (1976 і 1992). Такім чынам з 1956 па 1984 гады Пакістан выйграваў узнагароды на ўсіх сямі Алімпіядах, у якіх прымаў удзел (Гульні ў Маскве-1980 Пакістан байкатаваў). Менавіта Пакістан у 1960 годзе ў Рыме здолеў перапыніць пераможную сэрыю Індыі, якая выйгравала золата на шасьці Алімпіядах запар (у фінале Пакістан абыграў Індыю зь лікам 1:0). Бронза хакеістаў на Алімпіядзе-1992 у Барсэлёне застаецца на дадзены момант апошняй алімпійскай узнагародай пакістанцаў. Яшчэ дзьве алімпійскія ўзнагароды прынесьлі Пакістану барацьбіт вольнага стылю Магамад Башыр (бронза ў 1960 годзе) і баксэр Саед Гусэйн Шаг (бронза ў 1988 годзе).

Крыніцы

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
  1. ↑ الچ ءُ پاکستان: پت ءُ چُک یا چُک ءُ پت؟ (бэлудж.)
  2. ↑ https://talarbrahui.com/07/04/2022/12318/ (нявызн.)
  3. ↑ https://talarbrahui.com/13/03/2020/142/ (нявызн.)
  4. ↑ https://www.saskenshina.com/sites/all/libraries/pdf.js/web/viewer.html?file=/scl/file/40/force_download
  5. 1 2 251 // Constitution of Pakistan (урду)
  6. ↑ https://www.worldometers.info/world-population/pakistan-population/
  7. ↑ https://www.sbp.org.pk/finance/Pak-his.asp#:~:text=On%20Mar%2001%2C%201949%2C%20SBP%20issued%20its%20first%20generation%20of,by%20Bradbury%20Wilkinson%20and%20company.
  8. ↑ 2021 Democracy Index (анг.) — EIU, 2022.
  9. ↑ https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI
  10. ↑ Human Development Report — Праграма разьвіцьця ААН, 2022.
  11. ↑ https://data.iana.org/time-zones/tzdb-2021e/asia
  12. ↑ Wynbrandt, James (2009). «A Brief History of Pakistan». Infobase Publishing, 2009. — ISBN 9780816061846.
  13. ↑ «Pakistan». The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.
  14. ↑ «Jinnah and the Making of Pakistan». History Today.
  15. ↑ «Special report: The Breakup of Pakistan 1969–1971». 2017-09-23.
  16. ↑ Iqbal, Khurshid (2009). «The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan». Routledge. — С. 189. — ISBN 978-1-134-01999-1.
  17. ↑ Buzan, Barry; Wæver, Ole (2003). «Regions and Powers: The Structure of International Security». Cambridge University Press. — С. 55. — ISBN 978-0-521-89111-0.
  18. ↑ Rajagopalan, Rajesh (2011), «Pakistan: regional power, global problem?», in Nadine Godehardt; Dirk Nabers, Regional Orders and Regional Powers, Routledge. — С. 193–208. — ISBN 978-1-136-71891-5.
  19. ↑ Paul, T. V. (2012). «International Relations Theory and Regional Transformation». Cambridge University Press. — С. 11. — ISBN 978-1-107-02021-4.
  20. ↑ Barry Buzan (2004). «The United States and the great powers: world politics in the twenty-first century». Polity. — С. 71, 99. — ISBN 978-0-7456-3374-9.
  21. ↑ «Services sector: domestic and outward growth». Dawn.
  22. ↑ «Services sector: Realising Pakistan's export potential». The Express Tribune.
  23. ↑ «Pakistan an emerging market economy: IMF». Dawn.
  24. ↑ «Pakistan has 18th largest 'middle class' in the world: report». The Express Tribune.
  25. ↑ «GDP ranking. Data». Worldbank.
  26. ↑ Mathew Joseph C. (2016). «Understanding Pakistan: Emerging Voices from India». Taylor & Francis. — С. 337. — ISBN 978-1-351-99725-6.
  27. ↑ «Poverty in Pakistan: Numerous efforts, many numbers, not enough results». AidData.
  28. ↑ «70% decline in terrorist attacks in Pakistan». The Express Tribune.
  29. ↑ Marian Rengel (2004). «Pakistan: a primary source cultural guide». New York: The Rosen Publishing Group Inc. — С. 58–59, 100–102. — ISBN 978-0-8239-4001-1.
  30. ↑ Sarina Singh; Lindsay Brow; Paul Clammer; Rodney Cocks; John Mock (2008). «Pakistan & the Karakoram Highway». Lonely Planet. — С. 60, 128, 376. — ISBN 978-1-74104-542-0.
  31. 1 2 3 Singh, Vipul (2008). «The Pearson Indian History Manual for the UPSC Civil Services Preliminary Examination». Dorling Kindesley, licensees of Pearson Education India. — С. 3–4, 15, 88–90, 152, 162. — ISBN 978-81-317-1753-0.
  32. ↑ del Testa, David W. ed. (2001). «Government Leaders, Military Rulers, and Political Activists». Westport, CN: The Oryx Press. — С. 7. — ISBN 978-1-57356-153-2.
  33. 1 2 Scharfe, Hartmut; Bronkhorst, Johannes; Spuler, Bertold; Altenmüller, Hartwig (2002). «Handbuch Der Orientalistik: India. Education in ancient India». — С. 141. — ISBN 978-90-04-12556-8.
  34. ↑ Mookerji, Radha Kumud (1951). «Ancient Indian Education: Brahmanical and Buddhist» (2nd ed.). Motilal Banarsidass. — С. 478–479. — ISBN 978-81-208-0423-4.
  35. ↑ Junejo, Rabela (08.2020). «Architectural Encounters at Makli Necropolis (14th—18th Centuries)». History of Architecture. Middle East Technical University. — С. iv, 2.
  36. ↑ Mufti, Shahan (2013). «The Faithful Scribe: A Story of Islam, Pakistan, Family and War». Other Press. — С. 124. — ISBN 978-1-59051-505-1.
  37. ↑ Hoodbhoy, Pervez (2023). «Pakistan: Origins, Identity and Future». Taylor & Francis. — ISBN 978-1-000-85667-5.
  38. ↑ Cavendish 2006. С. 318.
  39. ↑ Malik 2006. С. 47.
  40. ↑ Lapidus, Ira M. (13.10.2014). «A History of Islamic Societies». Cambridge University Press. — С. 274. — ISBN 978-0-521-73297-0.
  41. ↑ Samad, Rafi U. (2011). «The Grandeur of Gandhara: The Ancient Buddhist Civilization of the Swat, Peshawar, Kabul and Indus Valleys». Algora Pib. — С. 275. — ISBN 978-0-87586-860-8.
  42. ↑ Faroqhi, Suraiya (8.08.2019). «The Ottoman and Mughal Empires Social History in the Early Modern World». Bloomsbury Publishing. — ISBN 978-1-78831-872-3.
  43. ↑ Canfield, Robert L. (2002). «Turko-Persia in historical perspective». Cambridge University Press. — С. 4—21. — ISBN 978-0-521-52291-5.
  44. ↑ Chandra, Satish (2005). «Medieval India: From Sultanat to the Mughals Part II». Har-Anand Publications. — С. 365. — ISBN 978-81-241-1066-9.
  45. ↑ Malik 2006. С. 79.
  46. ↑ Metcalf, Barbara D.; Metcalf, Thomas R. (2006). «A Concise History of Modern India». Cambridge University Press. — С. 221. — ISBN 978-1-139-45887-0.
  47. ↑ MacDonald, Myra (2017). «Defeat is an Orphan: How Pakistan Lost the Great South Asian War». C. Hurst & Co. — С. 85. — ISBN 978-1-84904-858-3.
  48. ↑ Simpson, Andrew (30.08.2007). «Language and National Identity in Asia». OUP Oxford. — С. 102. — ISBN 978-0-19-153308-2.
  49. ↑ Rustomji, Behram Sohrab H. J. (1952). «Karachi, 1839—1947 (a Short History of the Foundation and Growth of Karachi)». Excelsior Electric Printing Works.
  50. ↑ Walbridge, Linda (12.10.2012). «The Christians of Pakistan: The Passion of Bishop John Joseph». Taylor & Francis. — С. 177. — ISBN 978-1-136-13186-8.
  51. ↑ Gayer, Laurent (2014). «Karachi: Ordered Disorder and the Struggle for the City». Oxford University Press. — С. 42. — ISBN 978-0-19-935444-3.
  52. ↑ Sharma, Anamika; D'Angelo, James; Giri, Ram Ashish, eds. (14.09.2020). «Functional Variations in English: Theoretical Considerations and Practical Challenges». Springer International Publishing. — С. 130. — ISBN 978-3-030-52225-4.
  53. ↑ Pirbhai, M. Reza (2009). «Reconsidering Islam in a South Asian Context». Brill Publishers. — ISBN 978-90-04-17758-1.
  54. ↑ Harjani, Dayal N. (19.07.2018). «Sindhi Roots & Rituals — Part 1». Notion Press. — ISBN 978-1-64249-289-7.
  55. ↑ Cook, Hugh C. B. (1975). «The Sikh Wars: The British Army in the Punjab, 1845—1849». L. Cooper. — ISBN 978-0-85052-164-1.
  56. ↑ Cavendish 2006. С. 365.
  57. ↑ Law, Gwillim (1999). «Administrative Subdivisions of Countries: A Comprehensive World Reference, 1900 Through 1998». McFarland & Company. — С. 276. — ISBN 978-1-4766-0447-3.
  58. ↑ Hussain, Shafqat (2015). «Remoteness and Modernity: Transformation and Continuity in Northern Pakistan». Yale University Press. — С. 112. — ISBN 978-0-300-20555-8.
  59. ↑ Hali, Khvajah Altaf Husain; Akhtar, Saleem (1993). «Ḥayāt-i jāved». Lāhore: Sang-i Mīl Publications. — ISBN 978-969-35-0186-5.
  60. ↑ Holt, Andrew; Curta, Florin, eds. (28.11.2016). «Great Events in Religion: An Encyclopedia of Pivotal Events in Religious History. 3 Volumes». Bloomsbury Publishing. — ISBN 979-8-216-09187-5.
  61. ↑ Pandeya, Visva Mohana (2003). «Historiography of India’s Partition: An Analysis of Imperialist Writings». Atlantic Publishers & Distributors. — С. 37. — ISBN 978-81-269-0314-6.
  62. ↑ Basu, Dipak; Miroshnik, Victoria (16.08.2017). «India as an Organization: Volume One: A Strategic Risk Analysis of Ideals, Heritage and Vision». Volume 1. Springer International Publishing. — С. 158. — ISBN 978-3-319-53371-1.
  63. ↑ Khan, M. H. (09.2016). «Memoir of M. H. Khan: Turbulence in the Indian Subcontinent». Mereo Books. — С. 17. — ISBN 978-1-86151-569-8.
  64. ↑ Choudhary Rahmat Ali (28.01.1933). «Now or never: Are we to live or perish for ever?».
  65. ↑ Wolpert, Stanley A. (1984). «Jinnah of Pakistan». New York: Oxford University Press. — ISBN 0-19-503412-0
  66. ↑ Лукашэнка павіншаваў Арыфа Алві з выбраннем Прэзідэнтам Пакістана Belarus.by
  67. ↑ Islamuddin Sajid, Aamir Latif (9 верасьня 2023) Pakistani president's 5-year term ends but Alvi continues (анг.). Anadolu Ajansı.
  68. ↑ Отстранен от власти премьер-министр Пакистана Имран Хан. Он был с визитом в Москве, когда началось вторжение в Украину (рас.). BBC (9 красавіка 2022).
  69. ↑ Cheng, Gong; Wang, Sibao; Zhou, Xiao-Nong; Guo, Xiao-kui; Feng, Xinyu, eds. (23.12.2022). «Needs and potential application of one health approach in the control of vector-borne and zoonotic infectious disease». Frontiers Media. — С. 81. — ISBN 978-2-8325-0956-2.
  70. ↑ Agarwal, Aakash; Ahmad, Alaaeldin Azmi, eds. (27.01.2021). «Early Onset Scoliosis: Guidelines for Management in Resource-Limited Settings». CRC Press. — ISBN 978-1-000-29866-6.
  71. ↑ Malik, Akhtar Hussain (1.04.2015). «A Comparative Study of Elite English-Medium Schools, Public Schools, and Islamic Madaris in Contemporary Pakistan». — С. 12. — ISBN 978-1-329-05775-3.
  72. ↑ Mordi, Chima; Adisa, Toyin Ajibade, eds. (16.05.2022). «HRM in the Global South: A Critical Perspective». Springer International Publishing. — С. 292. — ISBN 978-3-030-98309-3.
  73. ↑ Haque, Jameel (2002). «Pakistan». Gareth Stevens. — С. 6. — ISBN 978-0-8368-2352-3.
  74. ↑ «Gulf of Oman». Encyclopedia Britannica.
  75. ↑ Karaman, Igor V. (2012). «Dispute Resolution in the Law of the Sea». Martinus Nijhoff Publishers. — С. 346. — ISBN 978-90-04-21202-2.
  76. ↑ Banerjee, Gautam (2.04.2019). «China’s Great Leap Forward-II: The China Pakistan Economic Corridorand Strategic Reshaping of Indian Neighbourhood». Lancer Publishers. — ISBN 978-1-940988-43-6.
  77. ↑ Kreft, Heinrich (2007). «The Geopolitical Importance of Pakistan». ETH Zurich.
  78. ↑ Cavendish 2006. С. 297.
  79. ↑ Blood Blood. С. 82.
  80. ↑ Jiwani, Azam H. (19.08.2021). «Humanizing Medicine: Making Health Tangible: Memoirs of Engagement with a Global Development Network». FriesenPress. — С. 54. — ISBN 978-1-0391-0908-7.
  81. ↑ Bright, Michael (24.10.2017). «1001 Natural Wonders You Must See Before You Die». Book Sales. — С. 681. — ISBN 978-0-7858-3583-7.
  82. ↑ Blood Blood. С. 83.
  83. ↑ Ahmad, Aijazuddin (2009). «Geography of the South Asian Subcontinent: A Critical Approach». Concept Publishing Company. — С. 24. — ISBN 978-81-8069-568-1.
  84. ↑ Hasan, Arif; Raza, Mansoor (2009). «Migration and Small Towns in Pakistan». Human Settlements Programme, International Institute for Environment and Development. — С. 10–12. — ISBN 978-1-84369-734-3.
  85. ↑ Samuel, Paul S., ed. (24.02.2016). «Meteorology and Energy Security: Simulations, Projections, and Management». Apple Academic Press. — С. 129. — ISBN 978-1-77188-387-0.
  86. 1 2 3 4 Chandrappa, Ramesha W.; Gupta, Sushil; Kulshrestha, Umesh Chandra (17.06.2011). «Coping with Climate Change: Principles and Asian Context». Springer Berlin Heidelberg. — С. 347. — ISBN 978-3-642-19674-4.
  87. ↑ Blood Blood. С. 87.
  88. ↑ Lane, Alexander; Norton, Michael; Ryan, Sandra (13.07.2017). «Water Resources: A New Water Architecture». Wiley. — ISBN 978-1-118-79407-4.
  89. ↑ El-Esawi, Mohamed, ed. (11.12.2019). «Legume Crops: Characterization and Breeding for Improved Food Security». IntechOpen. — С. 24. — ISBN 978-1-83968-086-1.
  90. 1 2 Abul-Soad, Adel Ahmed (2011). «Date Palm in Pakistan, Current Status and Prospective». United States Agency for International Development.
  91. ↑ Descals, Adrià; Wich, Serge; Szantoi, Zoltan; Struebig, Matthew J.; Dennis, Rona; Hatton, Zoe; Ariffin, Thina; Unus, Nabillah; Gaveau, David L. A.; Meijaard, Erik (8.09.2023). «High-resolution global map of closed-canopy coconut palm». Earth System Science Data. 15 (9): 3991—4010. — doi:10.5194/essd-15-3991-2023.
  92. ↑ Spate, O. H. K.; Learmonth, A. T. A. (7.04.2017). «India and Pakistan: A General and Regional Geography». Taylor & Francis. — ISBN 978-1-351-96898-0.
  93. ↑ Sandhu, Parvinder Singh (2010). «Environmental Science and Technology». Research Publishing Services. — ISBN 978-981-08-5716-5.
  94. ↑ UNEP-WCMC (2024). «East Afghan Montane Conifer Forests». One Earth.
  95. ↑ Akhtar, Rubina; Mirza, Sarwat Naz (2006). «Arid steppes of Balochistan (Pakistan)». Science et changements planétaires / Sécheresse. 17 (1). John Libbey: 203–209.
  96. ↑ «Forest area (% of land area) — Pakistan». World Bank.
  97. 1 2 Faridah-Hanum, I.; Hakeem, Khalid Rehman; Öztürk, Münir; Efe, Recep, eds. (5.05.2015). «Climate Change Impacts on High-Altitude Ecosystems». Springer International Publishing. — С. 461—462. — ISBN 978-3-319-12859-7.
  98. ↑ Grimmett, Richard; Inskipp, Tim (7.01.2021). «Birds of Pakistan». Bloomsbury Publishing. — ISBN 978-1-4729-9031-0.
  99. ↑ Hunter, Luke (2018). «Carnivores of the World: Second Edition». Princeton University Press. — С. 56. — ISBN 978-0-691-18295-7.
  100. ↑ San, Emmanuel Do Linh; Belant, Jerrold L.; Sato, Jun J.; Somers, Michael, eds. (25.10.2021). «Small Carnivores: Evolution, Ecology, Behaviour and Conservation». Wiley. — С. 263. — ISBN 978-1-118-94328-1.
  101. ↑ Sunquist, Fiona; Sunquist, Mel (2.10.2014). «The Wild Cat Book: Everything You Ever Wanted to Know about Cats». University of Chicago Press. — С. 239. — ISBN 978-0-226-78026-9.
  102. ↑ Sunquist, Mel; Sunquist, Fiona (15.05.2017). «Wild Cats of the World». University of Chicago Press. — С. 72. — ISBN 978-0-226-51823-7.
  103. ↑ Stoneman, Richard (8.06.2021). «The Greek Experience of India: From Alexander to the Indo-Greeks». Princeton University Press. — С. 26. — ISBN 978-0-691-21747-5.
  104. ↑ Somerville, Keith (18.03.2021). «Humans and Hyenas: Monster Or Misunderstood». Taylor & Francis. — ISBN 978-1-000-36056-1.
  105. ↑ «Pakistan: Fourth National Report». Government of Pakistan.
  106. ↑ Mallon, David P.; Kingswood, Steven Charles, eds. (2001). «Antelopes: North Africa, the Middle East, and Asia». International Union for Conservation of Nature. — С. 124. — ISBN 978-2-8317-0594-1.
  107. ↑ Woods, Charles Arthur; Mufti, Shahzad Ahmad; Hasan, Syed Azhar, eds. (1997). «Biodiversity of Pakistan». Pakistan Museum of Natural History. — С. 533. — ISBN 978-0-9660913-0-4.
  108. ↑ «Indus River Dolphin». WWF.
  109. ↑ Grantham, H. S.; et al. (2020). «Anthropogenic modification of forests means only 40% of remaining forests have high ecosystem integrity — Supplementary Material». Nature Communications. 11 (1): 5978. — doi:10.1038/s41467-020-19493-3. PMID 33293507.
  110. ↑ Inter-Parliamentary Union (1973). «Constitutional and Parliamentary Information: Volumes 93–104». Association of Secretaries General of Parliaments. — С. 122.
  111. ↑ Munir, Muhammad (1975). «Constitution of the Islamic Republic of Pakistan: Being a Commentary on the Constitution of Pakistan, 1973». Law Publishing Company. — С. 78.
  112. 1 2 Cohen, Stephen Philip (2004). «The idea of Pakistan» (1st pbk. ed.). Washington, DC: Brookings Institution Press. — ISBN 978-0-8157-9761-6.
  113. ↑ Tertrais, Bruno; Sokolski, Henry D., eds. (2013). «Nuclear Weapons Security Crises: What Does History Teach?». Strategic Studies Institute and U. S. Army War College Press. — С. 145—188. — ISBN 978-1-58487-574-1.
  114. ↑ He, Baogang; Breen, Michael G.; Allison-Reumann, Laura (23.06.2023). «Comparative Federalism in Asia: Democracy, Ethnicity and Religion». Taylor & Francis. — ISBN 978-1-000-90105-4.
  115. ↑ Bloor, Kevin (9.03.2023). «Global Politics». AuthorHouse UK. — ISBN 979-8-8230-8099-6.
  116. ↑ Chakma, Bhumitra, ed. (25.06.2014). «South Asia in Transition: Democracy, Political Economy and Security». Palgrave Macmillan. — С. 270. — ISBN 978-1-137-35664-2.
  117. ↑ Chengappa, Bidanda M. (2002). «Pakistan: Impact of Islamic Socialism». Strategic Analysis. 26 (1). Taylor & Francis: 27—47. — doi:10.1080/09700160208450024.
  118. ↑ «Pakistan’s Domestic Political Setting». Congressional Research Service.
  119. ↑ Rafiq, Adnan; Ahmad, Ishtiaq, eds. (3.11.2016). «Pakistan’s Democratic Transition: Change and Persistence». Taylor & Francis. — С. 174. — ISBN 978-1-317-23595-8.
  120. ↑ Esposito, John L., ed. (15.05.2003). «The Oxford Dictionary of Islam». Oxford University Press. — С. 242. — ISBN 978-0-19-975726-8.
  121. ↑ Dhulipala 2015. С. 496.
  122. ↑ Dhulipala 2015. С. 497.
  123. ↑ Dhulipala 2015. С. 489.
  124. ↑ Haqqani 2010. С. 16.
  125. ↑ Dhulipala 2015. С. 491.
  126. 1 2 Haqqani 2010. С. 18.
  127. 1 2 Haqqani 2010. С. 19.
  128. ↑ Cochrane, Iain (29.12.2009). «The Causes of the Bangladesh War». Lulu.com. — ISBN 978-1-4452-4043-5.
  129. ↑ Lintner, Bertil (2002). «Religious Extremism and Nationalism in Bangladesh». Religion & Security in South Asia — An International Workshop. Asia-Pacific Center for Security Studies. Honolulu, Hawaii. — С. 418.
  130. 1 2 3 Diamantides, Marinos; Gearey, Adam, eds. (8.08.2011). «Islam, Law and Identity». Routledge. — С. 196—198. — ISBN 978-1-136-67565-2.
  131. ↑ Iqbal, Khurshid (10.09.2009). «The Right to Development in International Law: The Case of Pakistan». Routledge. — С. 189. — ISBN 978-1-134-01999-1.
  132. ↑ Kepel, Gilles (2006). «Jihad: The Trail of Political Islam». Bloomsbury Publishing. — С. 100—101. — ISBN 978-1-84511-257-8.
  133. ↑ Wynbrandt, James (2009). «A Brief History of Pakistan». Infobase Publishing. — С. 216—217. — ISBN 978-0-8160-6184-6.
  134. ↑ Ziegfeld, Adam (19.02.2016). «Why Regional Parties?: Clientelism, Elites, and the Indian Party System». Cambridge University Press. — ISBN 978-1-316-53900-2.
  135. ↑ «Chapter 2. How Muslims and Westerners View Each Other». Pew Research Center.
  136. ↑ Lodhi, Maleeha (2.05.2022). «Independent foreign policy?». Dawn.
  137. ↑ Hamid, Mairaj ul; Aquil, Saira; Mubarakzeb; Khan, Salman; Zaman, Faisal; Hamza (2023). «Pakistan’s Foreign Policy: An Abridgement Of Internal And External Determinants». Journal of Positive School Psychology. 7 (4): 1089—1098.
  138. 1 2 3 Rizvi, Hasan Askari (04.2004). «Pakistan’s Foreign Policy:An Overview 1947–2004». Pakistan Institute of Legislative Development and Transparency. — С. 10—12, 20.
  139. ↑ Stewart-Ingersoll, Robert; Frazier, Derrick (23.05.2012). «Regional Powers and Security Orders: A Theoretical Framework». Taylor & Francis. — С. 217. — ISBN 978-1-136-64497-9.
  140. ↑ Anwar, Muhammad (27.11.2006). «Friends Near Home: Pakistan’s Strategic Security Options». Islamabad: AuthorHouse UK. — ISBN 978-1-4670-1541-7.
  141. ↑ Chakma, Bhumitra (12.10.2012). «Pakistan’s Nuclear Weapons». Taylor & Francis. — ISBN 978-1-134-13254-6.
  142. ↑ Kmentt, Alexander (17.05.2021). «The Treaty Prohibiting Nuclear Weapons: How it was Achieved and Why it Matters». Taylor & Francis. — ISBN 978-1-000-39348-4.
  143. ↑ Izuyama, Marie; Ogawa, Shinichi (03.2003). «The Nuclear Policy of India and Pakistan». National Institute for Defense Studies, Japan.
  144. ↑ Noor, Sitara (1.10.2023). «Pakistan’s Evolving Nuclear Doctrine». Arms Control Today. 53 (8). Arms Control Association: 26—32.
  145. ↑ Shah, Mehtab Ali (31.12.1997). The Foreign Policy of Pakistan: Ethnic Impacts on Diplomacy, 1971–94». Bloomsbury Academic. — ISBN 978-1-86064-169-5.
  146. ↑ Wasi, Nausheen (07.2005). «Pakistan and the United Nations». Pakistan Horizon. 58 (3). Karachi: Pakistan Institute of International Affairs: 89–100.
  147. ↑ Zahra, Abiha; Bouckaert, Geert; Jadoon, Muhammad Zafar Iqbal; Jabeen, Nasira, eds. (10.06.2022). «Public Sector Reforms in Pakistan: Hierarchies, Markets and Networks». Springer International Publishing. — С. 43. — ISBN 978-3-030-96825-0.
  148. ↑ Turner, B., ed. (28.12.2016). «The Statesman’s Yearbook 2000». Palgrave Macmillan UK. — С. 1236. — ISBN 978-0-230-27128-9.
  149. ↑ Kemal, A. R. (02.2004). «Exploring Pakistan’s Regional Economic Cooperation Potential». The Pakistan Development Review. 43 (4). Islamabad: Pakistan Institute of Development Economics: 313—334. — doi:10.30541/v43i4Ipp.313-334.
  150. ↑ Hoekman, Bernard M.; Kostecki, M. M. (2009). «The Political Economy of the World Trading System: The WTO and Beyond». Oxford University Press. — С. 285. — ISBN 978-0-19-955377-8.
  151. ↑ Qingyan, Li (8.09.2021). «China–Pakistan „Iron Brotherhood“: 70 Years Hand in Hand». China Institute of International Studies.
  152. ↑ Clary, Christopher (31.10.2022). «Russia–Pakistan Relations and the Constraints of Geoeconomics». Asian Survey. 62 (5–6). University of California Press: 838–865. — doi:10.1525/as.2022.1801312.
  153. ↑ Karat, Prakash (2007). «Subordinate Ally: The Nuclear Deal and India-US Strategic Relations». LeftWord Books. — С. 10. — ISBN 978-81-87496-73-1.
  154. ↑ Mazzetti, Mark (9.04.2013). «The Way of the Knife: The CIA, a Secret Army, and a War at the Ends of the Earth». Penguin Random House. — ISBN 978-1-101-61794-6.
  155. ↑ Zaidi, Syed Muhammad Saad; Ahmad, Azhar (12.04.2021). «From friend to foe: Post-9/11 Pakistan–US relations; a realist perspective». Asian Journal of Comparative Politics. 7 (4). Sage Journals: 727—743. — doi:10.1177/20578911211007936.
  156. ↑ Yousafzai, Zafar Iqbal (7.12.2021). «The Troubled Triangle: US-Pakistan Relations Under the Taliban’s Shadow». Taylor & Francis. — ISBN 978-1-000-51596-1.
  157. ↑ Zelnick, Robert (09.2013). «Israel’s Unilateralism: Beyond Gaza». Hoover Institution Press. — С. 126. — ISBN 978-0-8179-4773-6.
  158. ↑ Maddison, Angus (18.09.2006). «Development Centre Studies The World Economy: Volume 1: A Millennial Perspective and Volume 2: Historical Statistics». OECD Publishing. — С. 241, 261. — ISBN 978-92-64-02261-4.
  159. ↑ Pasillas, Marcela Ramírez; Brundin, Ethel; Markowska, Magdalena, eds. (31.03.2017). «Contextualizing Entrepreneurship in Emerging Economies and Developing Countries». Edward Elgar Publishing. — С. 133. — ISBN 978-1-78536-753-3.
  160. ↑ Tavia Grant. On 10th birthday, BRICs poised for more growth // The Globe and Mail, 08.12.2011 г.
  161. ↑ Declan Walsh. Pakistan, Rusting in Its Tracks // The New York Times, 18.05.2013 г.
  162. ↑ Henneberry, S. An analysis of industrial–agricultural interactions: A case study in Pakistan // Agricultural Economics. — 2000. — Т. 22. — С. 17—27. — DOI:10.1016/S0169-5150(99)00041-9
  163. 1 2 World Bank Document
  164. ↑ Pakistan Country Report. RAD-AID. Архіўная копія ад 12.01.2012 г.
  165. ↑ Pakistan. atlas.media.mit.edu. Архіўная копія ад 18.03.2017 г.
  166. ↑ Hamza, Abrar. Pakistan's trade deficit widens to 35-year high in FY16 // Daily Times, 16.07.2016 г. Архіўная копія ад 17.07.2016 г.
  167. ↑ Report for Selected Countries and Subjects
  168. ↑ Pakistan Overview. worldbank.org.
  169. ↑ Human Development Indices. United Nations Development Programme, Human Development Reports. Архіўная копія ад 19.12.2008 г.
  170. ↑ How U.S. Higher Education Partnerships Can Promote Development In Pakistan. Forbes.
  171. ↑ Gross domestic product 2015, PPP. World Bank.
  172. ↑ Gross domestic product 2015. World Bank.
  173. ↑ Recent developments. World Bank (06.2011). Архіўная копія ад 20.01.2012 г.
  174. 1 2 Pakistan Economic Survey 2014–15. Ministry of Finance. Архіўная копія ад 17.05.2017 г.
  175. ↑ Sectoral Share in Gross Domestic Product. Federal Bureau of Statistics.
  176. ↑ Agriculture Statistics. Pakistan Bureau of Statistics.
  177. ↑ Agriculture sector: issues and prospects
  178. ↑ Manufacturing in Pakistan. Government of Pakistan. Архіўная копія ад 19.04.2016 г.
  179. ↑ All Pakistan Cement Manufacturers Association Export Data. apcma.com. Архіўная копія ад 03.12.2024 г.
  180. ↑ Bhutta, Zafar. Can’t get enough: Soaring profits not enough for cement industry // The Express Tribune, 21.05.2013 г.
  181. ↑ Countries by commodity. Food and Agriculture Organization.
  182. ↑ World Trade Statistics 2023. World Trade Organization.
  183. ↑ Baig, Khurram. Why the Pakistan textile industry cannot die // The Express Tribune, 18.03.2013 г.
  184. ↑ «Table 1: Households, Population, Household Size and Annual Growth Rate». Pakistan Bureau Statistics.
  185. ↑ «World Population Prospects 2019». United Nations.
  186. ↑ Haq, Riazul; Rana, Shahbaz (27.05.2018). «Headcount finalised sans third-party audit». The Express Tribune.
  187. 1 2 «Table 4 — Population by Single Year Age, Sex and Rural/Urban». Pakistan Bureau of Statistics.
  188. ↑ Simons, Gary F.; Fennig, Charles D., eds. (2017). «Pakistan — Languages». Ethnologue: Languages of the World (20th ed.)
  189. ↑ «Languages of Pakistan». Glottolog.
  190. ↑ Braj B. Kachru; Yamuna Kachru; S.N. Sridhar (27.03.2008). «Language in South Asia». Cambridge University Press. — С. 36, 138. — ISBN 978-1-139-46550-2.
  191. ↑ «CCI defers approval of census results until elections». Dawn.
  192. ↑ Rana, Shahbaz (19.07.2024). «Pakistan 27th in global population growth». The Express Tribune.
  193. ↑ Abbas, Zaffar (13.03.2002). «Pakistan’s Sidi keep heritage alive». BBC News.
  194. ↑ «India has largest diaspora population in world: UN». The Tribune.
  195. ↑ Khalidi, Omar (1.01.1998). «From torrent to trickle: Indian Muslim migration to Pakistan, 1947–97». Islamic Studies. 37 (3): 339—352.
  196. ↑ «Ten countries host half of world's refugees: report». Al Jazeera.
  197. ↑ «Five million illegal immigrants residing in Pakistan». Express Tribune.
  198. ↑ «'What’s wrong?': The silence of Pakistanis on expulsion of Afghan refugees». Al Jazeera.
  199. ↑ Rehman, Zia Ur (23.02.2015). «Identity issue haunts Karachi’s Rohingya population». Dawn.
  200. ↑ Khan, Naimat (12.06.2015). «The Rohingyas of Karachi». The Friday Times.
  201. ↑ Jaffrey, Shumaila (12.08.2015). «How the Uighurs keep their culture alive in Pakistan». BBC.
  202. ↑ Istvan, Zoltan (13.03.2003). «Refugee Crisis Worsening In Western Kashmir». National Geographic.
  203. ↑ Zaman, Muhammad Qasim (2018). «Islam in Pakistan: A History». Princeton UP.
  204. ↑ Singh, Dr. Y P (2016). «Islam in India and Pakistan — A Religious History». Vij Books India Pvt Ltd. — ISBN 978-93-85505-63-8.
  205. ↑ «The Global Religious Landscape». Pew Research Center.
  206. ↑ Khan, Nichola (2016). «Cityscapes of Violence in Karachi: Publics and Counterpublics». Oxford University Press. — ISBN 978-0-19-086978-6.
  207. 1 2 «Country Profile: Pakistan». Library of Congress Country Studies on Pakistan.
  208. ↑ «Chapter 1: Religious Affiliation». Pew Research Center’s Religion & Public Life Project.
  209. ↑ «International Religious Freedom Report 2008: Pakistan». US State Department.
  210. ↑ Lohlker, Rüdiger (2012). «New Approaches to the Analysis of Jihadism: Online and Offline». — С. 38.
  211. ↑ Zamindar, Vazira Fazila-Yacoobali (2010). «The Long Partition and the Making of Modern South Asia: Refugees, Boundaries, Histories». Columbia University Press. — С. 72. — ISBN 978-0-231-13847-5.
  212. ↑ Sohail, Riaz (2.03.2007). «Hindus feel the heat in Pakistan». BBC News.
  213. 1 2 Pakistan- Language, Religion, Culture, Customs and Etiquette. Kwint Essential. Архіўная копія ад 23.03.2009 г.
  214. ↑ Factors and Consequences of Nuclearization of Family at Hayatabad Phase-II, Peshawar // Sarhad J. Agric.. — 2008. — Т. 24. — № 3.
  215. ↑ Pakistan & the Karakoram Highway. — Lonely Planet, 2008. — С. 60, 128, 376. — ISBN 978-1-74104-542-0
  216. ↑ The rise of Mehran man. Dawn (17.04.2010). Архіўная копія ад 25.11.2010 г.
  217. ↑ South Asian Art and Culture. The Metropolitan Museum of Art (02.2007).
  218. ↑ PTDC page on mountaineering. Pakistan Tourism Development Corporation. Архіўная копія ад 10.11.2006 г.
  219. ↑  Maity, Sachindra Kumar Cultural Heritage of Ancient India. — Abhinav Publications. — ISBN 978-0-391-02809-8
  220. ↑ UNESCO Advisory Body Evaluation of Takht Bhai. International Council on Monuments and Sites (29.12.1979).
  221. ↑  Valentine, Simon Ross Islam and the Ahmadiyya Jama'at: History, Belief, Practice. — Hurst & Company. — ISBN 978-1-85065-916-7
  222. ↑ Kamil Khan Mumtaz Architecture in Pakistan. — Concept Media Pte Ltd, 1985. — С. 32, 51, 160. — ISBN 978-9971-84-141-6
  223. ↑ Unquiet Pasts: Risk Society, Lived Cultural Heritage, Re-designing Reflexivity. — Ashgate Publishing, Ltd., 2010. — ISBN 978-0-7546-7548-8
  224. ↑ Michele Langevine Leiby. In Pakistan, fashion weeks thrive beyond the style capitals of the world // Washington Post, 25.04.2012 г.
  225. ↑ Alamgir Hashmi English postcoloniality: literatures from around the world. — Greenwood Publishing Group, 1996. — С. 107–112. — ISBN 978-0-313-28854-8
  226. 1 2 Granta: The global reach of Pakistani literature. The Express Tribune (26.09.2010).
  227. ↑ Iqbal, Muhammad. Encyclopædia Iranica (15.12.2004).
  228. ↑ Muhammad Zahid Rifat. Paying tributes to popular Sufi poets // The Nation, 03.10.2011 г. Архіўная копія ад 17.01.2013 г.
  229. ↑ Chetan Karnani L.H. Ajwani. — Sahitya Akademi, 2003. — ISBN 978-81-260-1664-8
  230. ↑ Philosophical Activities in Pakistan:1947–1961. Work published by Pakistan Philosophical Congress. Архіўная копія ад 09.05.2013 г.
  231. ↑ Philosophy in Pakistan. — Washington, DC: Council for Research in Values and Philosophy. — ISBN 978-1-56518-108-3
  232. ↑ Людзі Пакістана і іхны лад жыцьця

Літаратура

[рэдагаваць | рэдагаваць код]

Вонкавыя спасылкі

[рэдагаваць | рэдагаваць код]
Атрымана з «https://be-tarask.wikipedia.org/w/index.php?title=Пакістан&oldid=2659298»